Prawnik a przestępstwa przeciwko państwu i prawa obywatelskie

Hasło "przestępstwa przeciwko państwu i prawom obywatelskim" obejmuje w polskim prawie dwie różne sfery. Z jednej strony to przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej (m.in. szpiegostwo, zdrada) ujęte w Rozdziale XVII Kodeksu karnego. Z drugiej — ochrona obywatela przed bezprawnymi działaniami funkcjonariuszy państwa. Poniżej wyjaśniamy, na czym realnie polega rola prawnika w obu tych obszarach, bez powielania uproszczeń przenoszonych z systemów obcych.

Obrona w sprawach przeciwko państwu

Najpoważniejsze przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej reguluje Rozdział XVII Kodeksu karnego (m.in. art. 127 — zamach stanu, art. 130 — szpiegostwo). W takich sprawach rola obrońcy polega na analizie materiału dowodowego, kontroli prawidłowości czynności organów, ochronie praw oskarżonego podczas przesłuchań oraz wskazywaniu wątpliwości, które przemawiają na jego korzyść. Z uwagi na wagę zarzutów obrona ma tu charakter wyspecjalizowany.

Ochrona przed nadużyciami funkcjonariuszy

Gdy to obywatel jest pokrzywdzony działaniem władzy, prawnik pomaga dochodzić odpowiedzialności funkcjonariusza. Przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariusza publicznego jest karalne na podstawie art. 231 Kodeksu karnego (typ podstawowy — kara pozbawienia wolności do lat 3; typ kwalifikowany, gdy sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści, jest zagrożony surowszą karą). Niezgodne z prawem pozbawienie wolności czy bezpodstawne zatrzymanie mogą uzasadniać zarówno odpowiedzialność karną sprawcy, jak i roszczenia odszkodowawcze przeciwko Skarbowi Państwa na podstawie art. 417 Kodeksu cywilnego (odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej).

Odszkodowanie za niesłuszne aresztowanie lub zatrzymanie

Osobny tryb przewiduje Kodeks postępowania karnego: za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie i zadośćuczynienie. Uprawnienie to wynika z art. 552 § 4 KPK (sam art. 552 określa, komu i w jakich sytuacjach roszczenie przysługuje). Kluczowy jest jednak termin: roszczenia z tego rozdziału przedawniają się po upływie roku, a termin ten reguluje art. 555 KPK — w wypadku niesłusznego zatrzymania bieg roku liczy się od dnia zwolnienia, a przy tymczasowym aresztowaniu od daty uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie. Z uwagi na ten krótki, roczny termin ustalenie właściwej podstawy i daty początkowej jest jednym z pierwszych zadań prawnika.

Dostępne środki: skarga, postępowanie karne, droga cywilna

Pokrzywdzony może złożyć zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa przez funkcjonariusza, skargę w trybie administracyjnym, a także wystąpić z powództwem cywilnym o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Odrębnym trybem jest wniosek o odszkodowanie za niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie składany w postępowaniu karnym (art. 552 i nast. KPK), z rocznym terminem z art. 555 KPK. W sprawach naruszeń praw i wolności konstytucyjnych, po wyczerpaniu drogi krajowej, możliwa bywa skarga do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Wybór właściwej drogi zależy od stanu faktycznego — i to jest pierwszy element pracy prawnika.