Przestępstwa przeciwko zdrowiu publicznemu - art. 160-165 k.k. i rola obrońcy

Pojęcie 'przestępstw przeciwko zdrowiu publicznemu' nie tworzy w polskim Kodeksie karnym osobnego, zwartego rozdziału - to praktyczna nazwa grupy czynów, które łączy to, że zagrażają zdrowiu lub życiu wielu osób albo nieoznaczonej zbiorowości. Należą tu przede wszystkim sprowadzenie powszechnego niebezpieczeństwa dla zdrowia (art. 165 k.k.), narażenie na zarażenie chorobą zakaźną lub weneryczną (art. 161 k.k.), narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 k.k.) oraz nieudzielenie pomocy (art. 162 k.k.). Dochodzą do tego czyny z ustaw szczególnych: wprowadzanie do obrotu szkodliwej żywności, fałszowanie leków, nielegalny obrót produktami leczniczymi czy substancjami niebezpiecznymi. W tym artykule wyjaśniamy, jakie konkretnie czyny obejmuje ta kategoria, jakie kary realnie grożą oraz na czym polega rola obrońcy. Skupiamy się wyłącznie na prawie polskim - usuwamy nieporozumienia przenoszone z systemów anglosaskich (jak rzekome 'kodeksy zdrowia' czy egzaminy adwokackie typu bar exam), które nie mają tu zastosowania.

Co w polskim prawie zagraża zdrowiu publicznemu

Dobrem chronionym jest tu bezpieczeństwo zdrowotne zbiorowości, a nie tylko jednej osoby. Centralnym przepisem jest art. 165 § 1 pkt 1 i 2 k.k. - kto sprowadza niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia wielu osób albo dla mienia w wielkich rozmiarach, m.in. powodując zagrożenie epidemiologiczne lub szerzenie się choroby zakaźnej, albo wyrabiając lub wprowadzając do obrotu szkodliwe dla zdrowia substancje, środki spożywcze lub artykuły powszechnego użytku, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Jeśli następstwem czynu jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, kara rośnie - od 2 do 15 lat (art. 165 § 3 k.k.). Odrębnie penalizowane jest narażenie na zarażenie: art. 161 k.k. dotyczy świadomego narażania innej osoby na zarażenie HIV (§ 1), chorobą weneryczną lub zakaźną, ciężką chorobą nieuleczalną lub realnie zagrażającą życiu (§ 2). Ogólne narażenie na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu reguluje art. 160 k.k. (do 3 lat, a gdy na sprawcy ciążył szczególny obowiązek opieki - od 3 miesięcy do 5 lat).

Narażenie na zarażenie chorobą zakaźną - art. 161 k.k.

Po nowelizacji obowiązującej od 2020 r. art. 161 k.k. zaostrzono i rozszerzono. Narażenie innej osoby na zarażenie wirusem HIV (art. 161 § 1) zagrożone jest karą od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Narażenie na zarażenie chorobą weneryczną lub zakaźną, ciężką chorobą nieuleczalną lub realnie zagrażającą życiu (art. 161 § 2) podlega karze od 3 miesięcy do 5 lat. Gdy sprawca naraża wiele osób, kara sięga od roku do 10 lat (art. 161 § 3). Co istotne, dla typu z § 1 i § 2 wymagana jest umyślność oraz - co do zasady - wiedza sprawcy, że jest nosicielem. Ściganie czynu z art. 161 § 1 i § 2 następuje na wniosek pokrzywdzonego. Dla obrony kluczowe jest badanie strony podmiotowej (czy sprawca wiedział o zakażeniu i obejmował zamiarem narażenie) oraz tego, czy doszło do realnego, a nie tylko hipotetycznego narażenia. To właśnie ten przepis stał się szeroko dyskutowany w kontekście chorób zakaźnych przenoszonych drogą kropelkową.