Co grozi za nielegalne posiadanie i poszukiwanie zabytków?

W Polsce zabytki archeologiczne odkryte, znalezione lub pozyskane podczas poszukiwań są z mocy prawa własnością Skarbu Państwa (art. 35 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami). Oznacza to, że nie można ich legalnie zatrzymać dla siebie, a poszukiwanie zabytków bez pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków jest przestępstwem zagrożonym grzywną, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności do lat 2.

Poszukiwanie zabytków bez pozwolenia - art. 109c

Najważniejszym przepisem karnym jest art. 109c ustawy o ochronie zabytków. Zakazuje on poszukiwania ukrytych lub porzuconych zabytków, w tym przy użyciu wszelkiego rodzaju urządzeń elektronicznych, technicznych (np. wykrywaczy metali) oraz sprzętu do nurkowania, bez wymaganego pozwolenia lub wbrew jego warunkom. Przepis ten, w obecnym brzmieniu obowiązujący od 1 stycznia 2018 r., podniósł rangę takiego czynu z wykroczenia do przestępstwa. Zagrożenie karą obejmuje grzywnę, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2. Należy odnotować, że przepisy te bywały krytykowane za nieostrość i są przedmiotem prac legislacyjnych zmierzających do ich doprecyzowania i złagodzenia - przed podjęciem działań warto sprawdzić aktualne brzmienie ustawy.

Obowiązki znalazcy zabytku archeologicznego

Kto przypadkowo odkryje przedmiot, co do którego istnieje przypuszczenie, że jest zabytkiem archeologicznym, ma obowiązek wstrzymać prace mogące go uszkodzić, zabezpieczyć przedmiot i miejsce znalezienia oraz niezwłocznie zawiadomić wojewódzkiego konserwatora zabytków, a jeśli to niemożliwe - wójta, burmistrza lub prezydenta miasta (art. 33 ustawy). Niedopełnienie obowiązku zgłoszenia może rodzić odpowiedzialność. Procedura ma chronić kontekst archeologiczny znaleziska, który dla nauki bywa cenniejszy niż sam przedmiot.

Jak legalnie poszukiwać zabytków

Legalne poszukiwania wymagają uprzedniego pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 36 ustawy). Wniosek powinien zawierać m.in. dane wnioskodawcy, zakres i miejsce poszukiwań oraz zgodę właściciela lub posiadacza terenu. Poszukiwacz musi prowadzić działania zgodnie z warunkami pozwolenia i zgłaszać znaleziska. Posiadanie zabytku odziedziczonego lub kupionego nie zwalnia z obowiązku weryfikacji jego legalnego pochodzenia (proweniencji) - w razie wątpliwości warto skonsultować się z konserwatorem lub prawnikiem.