Co grozi za nieudzielenie pomocy poszkodowanemu? Art. 162 KK

W Polsce każdy z nas ma prawny, a nie tylko moralny, obowiązek udzielenia pomocy osobie znajdującej się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Zaniechanie tego obowiązku jest przestępstwem opisanym w art. 162 Kodeksu karnego i grozi za nie kara pozbawienia wolności do lat 3. Wbrew obiegowym przekonaniom nie liczy się skutek - prawo karze za sam brak działania, nawet jeśli poszkodowany i tak przeżył. W tym artykule wyjaśniamy, kiedy obowiązek pomocy powstaje, jak go spełnić, kiedy jesteśmy z niego zwolnieni oraz jakie dodatkowe sankcje grożą kierowcom uczestniczącym w wypadkach.

Obowiązek udzielenia pomocy - podstawa prawna

Zgodnie z art. 162 § 1 Kodeksu karnego, kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na takie niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Obowiązek ten ciąży na każdym, kto powziął wiadomość o takim zdarzeniu - na świadku zdarzenia, przechodniu, pasażerze, a tym bardziej na osobie zawodowo związanej z ratowaniem życia. Co ważne, obowiązek istnieje niezależnie od tego, czy poszkodowany sam przyczynił się do swojego położenia (np. przez własną nieostrożność czy stan nietrzeźwości).

Na czym polega 'udzielenie pomocy'

Pomoc nie oznacza obowiązku osobistego ratowania życia z narażeniem własnego. Wystarczy podjąć działanie adekwatne do okoliczności i własnych możliwości. Jeśli nie masz przeszkolenia medycznego, wystarczającą formą pomocy będzie wezwanie służb ratunkowych (numer alarmowy 112 lub 999), zabezpieczenie miejsca zdarzenia, pozostanie przy poszkodowanym do przyjazdu pogotowia czy poinformowanie ratowników o stanie ofiary. Prawo nie wymaga skuteczności - karalne jest samo zaniechanie, a nie nieudana próba ratunku. Dlatego osoba, która w dobrej wierze próbowała pomóc, nawet niedoskonale, nie ponosi odpowiedzialności z art. 162 KK, o ile w ogóle podjęła działanie.

Kiedy jesteśmy zwolnieni z obowiązku pomocy

Art. 162 § 2 Kodeksu karnego przewiduje dwa wyłączenia. Po pierwsze, nie popełnia przestępstwa ten, kto nie udziela pomocy, do której konieczne jest poddanie się zabiegowi lekarskiemu (np. nie ma obowiązku oddania krwi czy organu). Po drugie - i to najważniejsze w praktyce - nie odpowiada osoba, która nie udziela pomocy w warunkach, w których możliwa jest niezwłoczna pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego powołanej (np. gdy na miejscu są już ratownicy medyczni, lekarz, straż pożarna). Z samego § 1 wynika także, że nie mamy obowiązku działać, jeżeli pomoc wiązałaby się z narażeniem siebie lub innej osoby na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu - nikt nie musi skakać do rwącej rzeki, jeśli sam nie umie pływać.

Szczególne obowiązki kierowców i kary z Kodeksu wykroczeń

Kierujący pojazdem podlegają dodatkowym regulacjom. Art. 44 ustawy Prawo o ruchu drogowym nakazuje uczestnikowi wypadku zatrzymanie pojazdu, zapewnienie bezpieczeństwa, udzielenie niezbędnej pomocy ofiarom oraz wezwanie pogotowia i policji, gdy są ranni lub zabici. Naruszenie tego obowiązku przez prowadzącego pojazd, który nie udziela pomocy ofierze wypadku spowodowanego przez kogoś innego (a sam może pomóc bez narażenia), stanowi wykroczenie z art. 93 Kodeksu wykroczeń, zagrożone aresztem lub grzywną oraz fakultatywnym zakazem prowadzenia pojazdów. Jeśli to kierowca spowodował wypadek i zbiegł lub był nietrzeźwy, sąd na podstawie art. 178 Kodeksu karnego zaostrza karę za samo spowodowanie wypadku.

Obowiązki personelu medycznego

Lekarze, pielęgniarki, ratownicy medyczni i inni przedstawiciele zawodów medycznych podlegają art. 162 KK na równi z innymi, ale obciąża ich też odrębny obowiązek wynikający z przepisów zawodowych. Art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty nakłada na lekarza obowiązek udzielenia pomocy w każdym przypadku, gdy zwłoka mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. Niedopełnienie tego obowiązku może skutkować nie tylko odpowiedzialnością karną, lecz także odpowiedzialnością zawodową przed sądem lekarskim (upomnienie, nagana, kara pieniężna, a w skrajnych przypadkach zawieszenie lub pozbawienie prawa wykonywania zawodu).

Rola świadków i znaczenie gotowości

Świadkowie zdarzeń często ulegają tzw. efektowi widza - im więcej osób obecnych, tym mniejsze poczucie indywidualnej odpowiedzialności. Prawo karne celowo przełamuje tę bierność: obowiązek z art. 162 KK ciąży na każdym z osobna, więc wymówka, że ktoś inny powinien był zadziałać, nie zwalnia z odpowiedzialności. W praktyce minimalnym, bezpiecznym i wystarczającym działaniem jest niezwłoczne wezwanie służb pod numer 112. Warto też podnosić własną gotowość - ukończenie kursu pierwszej pomocy daje pewność, jakie czynności wykonać, i zmniejsza ryzyko paraliżu w sytuacji kryzysowej. Pamiętaj jednak, że nawet bez wiedzy medycznej masz prawny obowiązek przynajmniej powiadomić odpowiednie służby.