Przemoc ekonomiczna w rodzinie - czym jest i jakie środki prawne przysługują ofierze?

Przemoc ekonomiczna to forma przemocy domowej polegająca na kontrolowaniu drugiej osoby przez ograniczanie jej dostępu do pieniędzy, majątku i możliwości zarobkowania. Bywa mniej widoczna niż przemoc fizyczna, ale prowadzi do uzależnienia ofiary od sprawcy i utrudnia jej wyjście z toksycznej relacji. Od nowelizacji z 2023 r. przemoc ekonomiczna jest wprost wymieniona w polskiej ustawie o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Jak rozpoznać przemoc ekonomiczną

Typowe przejawy to: odbieranie zarobków lub świadczeń, wydzielanie ofierze niewielkich kwot i żądanie rozliczania każdego wydatku, zaciąganie zobowiązań na jej nazwisko, blokowanie podjęcia pracy lub nauki, niszczenie jej mienia oraz uchylanie się od łożenia na utrzymanie rodziny. Mechanizmem wspólnym dla tych zachowań jest pozbawienie ofiary samodzielności finansowej i wzmocnienie nad nią kontroli.

Podstawy prawne i odpowiedzialność sprawcy

Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (po nowelizacji z 2023 r.) wymienia przemoc ekonomiczną jako jedną z form przemocy. W zależności od zachowania sprawcy zastosowanie mogą mieć przepisy Kodeksu karnego: art. 207 KK (znęcanie się, w tym psychiczne i ekonomiczne, nad osobą najbliższą lub zależną), art. 191 KK (zmuszanie do określonego zachowania przemocą lub groźbą) oraz art. 209 KK (uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego, gdy zaległość odpowiada co najmniej trzem świadczeniom okresowym). Przemoc ekonomiczna może też być przesłanką orzeczenia winy w sprawie o rozwód.

Co może zrobić osoba doświadczająca przemocy

Warto gromadzić dowody: wyciągi bankowe, korespondencję, dokumenty dotyczące zobowiązań i wydatków. Możliwe kroki to: złożenie zawiadomienia na policję lub do prokuratury, uruchomienie procedury Niebieskiej Karty, wystąpienie do sądu o zobowiązanie sprawcy do opuszczenia mieszkania lub o zakaz zbliżania się, a także wniosek o alimenty i podział majątku. Bezpłatną pomoc oferują m.in. Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie 'Niebieska Linia' oraz organizacje pozarządowe.