Czy muszę stawić się na przesłuchanie jako świadek, gdy otrzymam wezwanie?

Wezwanie do stawienia się w charakterze świadka nie jest zaproszeniem, które można zignorować. Stawiennictwo świadka jest obowiązkiem prawnym, a jego ignorowanie naraża na kary porządkowe, a nawet na przymusowe doprowadzenie przez policję. Inaczej wygląda jednak obowiązek samego stawienia się, a inaczej obowiązek odpowiadania na pytania, bo prawo przewiduje sytuacje, w których świadek może odmówić zeznań lub odpowiedzi na konkretne pytanie.

Obowiązek stawiennictwa świadka

Zgodnie z art. 177 § 1 Kodeksu postępowania karnego każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Analogiczną regułę zawiera art. 274 Kodeksu postępowania cywilnego dla spraw cywilnych. Obowiązek ten istnieje niezależnie od tego, czy sami uważamy nasze informacje za istotne — to sąd lub prokurator oceniają wartość dowodową zeznań. Jeżeli nie możemy się stawić w wyznaczonym terminie, należy jak najszybciej zawiadomić organ, który wezwał, i wykazać ważny powód nieobecności. Warto zachować kopię pisma lub potwierdzenie kontaktu, bo to na świadku spoczywa ciężar usprawiedliwienia.

Kiedy świadek może odmówić zeznań

Prawo odmowy zeznań przysługuje osobom najbliższym dla oskarżonego (art. 182 KPK): małżonkowi, wstępnym i zstępnym (rodzicom, dziadkom, dzieciom, wnukom), rodzeństwu, powinowatym w tej samej linii lub stopniu, a także osobie pozostającej we wspólnym pożyciu oraz osobom związanym stosunkiem przysposobienia. Niezależnie od tego każdy świadek może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe (art. 183 KPK) — to ochrona przed samooskarżeniem. Odrębne zasady chronią tajemnicę zawodową, na przykład duchownego co do faktów z spowiedzi (art. 178 KPK) czy adwokata i innych zawodów objętych tajemnicą (art. 180 KPK). Z prawa odmowy trzeba skorzystać świadomie i wyraźnie je zgłosić.

Co grozi za niestawiennictwo bez usprawiedliwienia

Jeżeli świadek nie stawi się bez należytego usprawiedliwienia, organ procesowy może nałożyć karę porządkową — grzywnę do 3000 zł (art. 285 § 1 KPK). Dodatkowo można zarządzić przymusowe doprowadzenie świadka przez policję (art. 285 § 2 KPK), a w skrajnych przypadkach uporczywego uchylania się — zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie. W postępowaniu cywilnym sąd również może skazać świadka na grzywnę, a w razie ponownego niestawiennictwa zarządzić przymusowe sprowadzenie (art. 274–276 KPC). Na postanowienie o ukaraniu przysługuje wniosek o uchylenie lub zażalenie — usprawiedliwienie nieobecności należy złożyć zwykle w ciągu tygodnia. Uwaga: chorobę uniemożliwiającą stawiennictwo trzeba wykazać zaświadczeniem wystawionym przez lekarza sądowego, a nie zwykłym zwolnieniem lekarskim (art. 117 § 2a KPK).