Czy prokurator może wymusić zeznania wbrew woli świadka?

Tak, świadek co do zasady ma prawny obowiązek złożenia zeznań, nawet jeśli mu się to nie podoba. Wezwany przez sąd lub prokuratora musi się stawić i mówić prawdę. To jednak nie znaczy, że jest zupełnie bezbronny. Kodeks postępowania karnego daje świadkowi szereg uprawnień: prawo do odmowy zeznań wobec osób najbliższych, prawo do uchylenia się od odpowiedzi na konkretne pytania oraz prawo do zwrotu kosztów stawiennictwa. Warto te prawa znać, zanim stanie się przed prokuratorem czy sądem.

Obowiązek stawiennictwa i mówienia prawdy

Zgodnie z art. 177 Kodeksu postępowania karnego każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Świadek, który bez usprawiedliwienia nie przyjdzie na przesłuchanie, może zostać ukarany karą porządkową grzywny do 3000 zł (art. 285 KPK), a w razie dalszego niestawiennictwa sąd lub prokurator może zarządzić jego zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie (art. 285 § 2 i art. 287 KPK). Składanie zeznań jest co do zasady ustne. Zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy stanowi przestępstwo z art. 233 Kodeksu karnego, zagrożone karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 (po nowelizacji z 2016 r.) — pod warunkiem że świadek został wcześniej uprzedzony o tej odpowiedzialności.

Prawo do odmowy zeznań i uchylenia się od odpowiedzi

Najważniejszym przywilejem jest prawo odmowy zeznań przysługujące osobie najbliższej dla oskarżonego (art. 182 KPK). Krąg osób najbliższych obejmuje m.in. małżonka, wstępnych, zstępnych, rodzeństwo, powinowatych w tej samej linii lub stopniu oraz osobę pozostającą we wspólnym pożyciu; prawo to trwa nawet po ustaniu małżeństwa czy wspólnego pożycia. Niezależnie od tego każdy świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe (art. 183 KPK). Osoby związane tajemnicą zawodową (np. obrońca, duchowny co do tajemnicy spowiedzi) korzystają z odrębnej, silnej ochrony.

Zwrot kosztów i ochrona świadka

Świadkowi przysługuje zwrot kosztów stawiennictwa: kosztów podróży, noclegu oraz zwrot utraconego zarobku lub dochodu (ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz dekret o należnościach świadków w postępowaniu karnym). Aby je otrzymać, trzeba złożyć wniosek, zwykle bezpośrednio po przesłuchaniu, i przedstawić dowody poniesionych kosztów. Świadek ma też prawo być traktowany z szacunkiem — grożenie mu lub wywieranie bezprawnego nacisku w celu wymuszenia określonej treści zeznań jest niedopuszczalne i samo może stanowić przestępstwo.