Ile razy można zostać ukaranym za to samo przewinienie?

Zasada, że nikt nie może być karany dwukrotnie za ten sam czyn, nazywana jest po łacinie ne bis in idem (niekiedy określana też jako zakaz podwójnego karania). W polskim porządku prawnym chroni ona zarówno w postępowaniu karnym, jak i w innych procedurach – choć jej zakres bywa różny. Poniżej wyjaśniamy, jak działa w sprawach karnych oraz w postępowaniu porządkowym (dyscyplinarnym) wobec pracownika.

Zasada ne bis in idem w prawie karnym

W procesie karnym zakaz ponownego sądzenia za ten sam czyn wynika m.in. z art. 17 § 1 pkt 7 Kodeksu postępowania karnego: postępowania nie wszczyna się, a wszczęte umarza, jeżeli co do tego samego czynu tej samej osoby zapadło już prawomocne orzeczenie (powaga rzeczy osądzonej) albo wcześniejsze postępowanie się toczy. Gwarancję tę wzmacniają akty międzynarodowe: art. 4 Protokołu nr 7 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz art. 50 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. Oznacza to, że po prawomocnym wyroku nie można za ten sam czyn prowadzić nowego procesu karnego.

Kiedy możliwa jest więcej niż jedna sankcja

Zakaz dotyczy ponownego karania za ten sam czyn w ramach tej samej procedury, nie wyklucza natomiast w każdym przypadku zbiegu odpowiedzialności różnego rodzaju. Ta sama osoba może np. ponieść odpowiedzialność karną i jednocześnie cywilną (obowiązek naprawienia szkody) czy administracyjną, ponieważ chronią one różne dobra i pełnią różne funkcje. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13) uznał za niezgodne z Konstytucją kumulowanie sankcji karnej i administracyjnej kary pieniężnej o charakterze represyjnym za ten sam czyn. Granice dopuszczalnego zbiegu sankcji są więc oceniane indywidualnie i bywają przedmiotem sporów; tej kwestii nie należy przesądzać bez analizy konkretnej sprawy.

Kary porządkowe w prawie pracy

Odrębnym zagadnieniem jest odpowiedzialność porządkowa pracownika. Kodeks pracy w art. 108 przewiduje karę upomnienia, nagany oraz – za określone naruszenia (np. opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się w stanie nietrzeźwości) – karę pieniężną. Za jedno przewinienie pracodawca może nałożyć tylko jedną karę porządkową. Kara nie może być zastosowana po upływie 2 tygodni od powzięcia wiadomości o naruszeniu ani po upływie 3 miesięcy od jego popełnienia (art. 109 k.p.). Pracownik może wnieść sprzeciw w ciągu 7 dni, a jeśli pracodawca go odrzuci – wystąpić do sądu pracy (art. 112 k.p.). Najpoważniejsze, ciężkie naruszenia podstawowych obowiązków mogą uzasadniać rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 k.p.