Przestępstwa przeciwko zabytkom i dziedzictwu kulturowemu - co grozi za zniszczenie zabytku?

Dziedzictwo kulturowe - zabytki nieruchome, ruchome oraz zabytki archeologiczne - jest w Polsce chronione zarówno przepisami administracyjnymi, jak i sankcjami karnymi. Niszczenie, uszkadzanie, wywóz za granicę bez zezwolenia czy bezprawny obrót zabytkami to czyny zagrożone karą pozbawienia wolności. Najważniejsze przepisy karne znajdują się w rozdziale 11 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, a uzupełniająco zastosowanie mają przepisy Kodeksu karnego.

Zniszczenie lub uszkodzenie zabytku - art. 108 ustawy o ochronie zabytków

Podstawowym przepisem jest art. 108 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Kto niszczy lub uszkadza zabytek, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, grozi mu grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Sąd, skazując za zniszczenie zabytku, orzeka dodatkowo nawiązkę na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Zabytków w wysokości do wartości zniszczonego zabytku, a przy uszkodzeniu - obowiązek przywrócenia stanu poprzedniego lub nawiązkę do wysokości szkody. To realna, dotkliwa sankcja, niezależna od ewentualnej odpowiedzialności cywilnej.

Wywóz, paserstwo i inne czyny zabronione

Ustawa penalizuje także inne zachowania. Nielegalny wywóz zabytku za granicę (bez wymaganego pozwolenia) oraz niezwrócenie zabytku wywiezionego czasowo są zagrożone karą pozbawienia wolności. Odrębnie karane są poszukiwania zabytków bez pozwolenia (np. nielegalna eksploracja detektorem metalu na stanowisku archeologicznym) oraz paserstwo zabytkami - nabywanie lub pomoc w zbyciu zabytku uzyskanego z przestępstwa. Niezależnie od tego, zniszczenie cudzej rzeczy o wartości zabytkowej może być również oceniane przez pryzmat art. 288 Kodeksu karnego (zniszczenie mienia).

Wymiar międzynarodowy ochrony dóbr kultury

Ochrona dziedzictwa ma też wymiar międzynarodowy. Polska jest stroną Konwencji haskiej z 1954 r. o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego oraz konwencji UNESCO dotyczących nielegalnego wywozu dóbr kultury. Celowe niszczenie obiektów kultury podczas konfliktu zbrojnego może stanowić zbrodnię wojenną w rozumieniu Statutu Rzymskiego Międzynarodowego Trybunału Karnego - precedensem jest sprawa Ahmada Al Faqi Al Mahdiego, skazanego przez MTK za zniszczenie zabytków w Timbuktu (Mali). W praktyce krajowej najistotniejsze pozostają jednak przepisy ustawy o ochronie zabytków i Kodeksu karnego.