Co może zrobić wierzyciel, gdy dłużnik ukrywa majątek, by uniknąć spłaty?

Gdy dłużnik widzi nadchodzącą egzekucję, czasem próbuje uniknąć spłaty: przepisuje nieruchomość na rodzinę, sprzedaje sprzęt za bezcen albo zakłada nową spółkę i przerzuca do niej aktywa. Polskie prawo daje wierzycielowi dwie odrębne ścieżki reakcji – karną (art. 300 i nast. Kodeksu karnego) oraz cywilną (skarga pauliańska z art. 527 Kodeksu cywilnego). Warto je rozróżniać, bo prowadzą do różnych celów: ukarania dłużnika i odzyskania majątku.

Ochrona karna: art. 300 Kodeksu karnego

Art. 300 § 1 KK karze dłużnika, który w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości udaremnia albo uszczupla zaspokojenie wierzyciela przez usuwanie, ukrywanie, zbywanie, darowanie, niszczenie, rzeczywiste lub pozorne obciążanie albo uszkadzanie składników swojego majątku. Grozi za to kara pozbawienia wolności do lat 3, a jeśli czyn wyrządził szkodę wielu wierzycielom (§ 3) – od 6 miesięcy do 8 lat. Surowiej karane jest też działanie po wszczęciu egzekucji (art. 300 § 2 KK). Uwaga: ściganie z art. 300 § 1 następuje co do zasady na wniosek pokrzywdzonego. Nie istnieje natomiast żaden wymóg "24 miesięcy niewypłacalności" – to twierdzenie z pierwotnego tekstu było nieprawdziwe; liczy się stan grożącej niewypłacalności w chwili czynu.

Ochrona cywilna: skarga pauliańska

Drugim narzędziem jest skarga pauliańska (art. 527-534 KC). Wierzyciel może żądać uznania za bezskuteczną wobec niego czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. To nie jest "pozew o nieważność" – czynność pozostaje ważna, ale wierzyciel może prowadzić egzekucję z przedmiotu, który wyszedł z majątku dłużnika. Gdy korzyść uzyskała osoba bliska albo przekazano ją nieodpłatnie, ustawa wprowadza domniemania ułatwiające dowodzenie (art. 527 § 3-4 i art. 528 KC). Powództwo trzeba wnieść w ciągu 5 lat od dokonania czynności (art. 534 KC).

Jak zabezpieczyć dowody i co dalej

Skuteczność obu ścieżek zależy od dokumentacji. Warto gromadzić wezwania do zapłaty, korespondencję, wyciągi z ksiąg wieczystych i KRS, a także dowody na zaniżone ceny transakcji. Można też wnieść o zabezpieczenie roszczenia w postępowaniu cywilnym (art. 730 i nast. KPC), by zablokować dalsze wyprowadzanie majątku. W praktyce często prowadzi się obie sprawy równolegle: zawiadomienie do prokuratury z art. 300 KK oraz powództwo pauliańskie zmierzające do realnego odzyskania środków.