Co zrobić, gdy protokół rozprawy jest niezgodny z przebiegiem posiedzenia?

Protokół rozprawy jest urzędowym zapisem przebiegu posiedzenia sądu i często stanowi podstawę dalszych decyzji procesowych - od oceny zeznań po treść uzasadnienia wyroku. Gdy strona uważa, że protokół nie oddaje wiernie tego, co działo się na sali (pominięto wypowiedź świadka, błędnie zapisano oświadczenie albo zniekształcono treść zeznania), polskie prawo przewiduje konkretne, legalne środki naprawcze. Nie należy ich mylić z formułowaniem oskarżeń o celowe "fałszowanie" akt przez sąd. W zdecydowanej większości spraw chodzi o omyłki pisarskie, nieścisłości lub opuszczenia, które usuwa się w trybie sprostowania lub uzupełnienia protokołu, a nie w trybie postępowania karnego. Niniejszy materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej; w konkretnej sprawie warto skonsultować się z pełnomocnikiem lub obrońcą.

Co zrobić w pierwszej kolejności - praktyczne kroki

Po pierwsze, ustal, w jakiej formie utrwalono przebieg posiedzenia. W postępowaniu cywilnym zasadą jest dziś nagranie (e-protokół), a zapis pisemny ma charakter skrócony. Jeżeli istnieje nagranie, to ono - a nie zapis pisemny - jest podstawowym dowodem przebiegu rozprawy, więc wiele rozbieżności wyjaśnia się po prostu przez odsłuchanie zapisu dźwięku z akt sprawy. Po drugie, jeśli rozbieżność dotyczy protokołu pisemnego, przygotuj wniosek o sprostowanie lub uzupełnienie, wskazując dokładnie: które fragmenty są nieścisłe lub pominięte, jak powinny brzmieć oraz - o ile to możliwe - w którym momencie nagrania dana wypowiedź padła. Po trzecie, pilnuj terminu: w sprawie cywilnej wniosek składa się co do zasady nie później niż na następnym posiedzeniu (szczegóły niżej). Im wcześniej zgłosisz uwagi, tym łatwiej je zweryfikować i uwzględnić.

Sprostowanie protokołu w postępowaniu cywilnym (art. 160 KPC)

Zgodnie z art. 160 Kodeksu postępowania cywilnego strony mogą żądać sprostowania lub uzupełnienia protokołu - nie później jednak jak na następnym posiedzeniu, a jeżeli chodzi o protokół rozprawy, po której zamknięciu nastąpiło wydanie wyroku - dopóki akta sprawy znajdują się w sądzie. O sprostowaniu rozstrzyga w pierwszej kolejności przewodniczący w drodze zarządzenia. Od zarządzenia przewodniczącego strony mogą odwołać się do sądu w terminie tygodniowym od doręczenia im zarządzenia. Co istotne, sam zapis dźwięku albo obrazu i dźwięku nie podlega sprostowaniu - to nagranie traktuje się jako wierny zapis przebiegu rozprawy, a sprostowaniu podlega protokół pisemny.

Protokół elektroniczny (e-protokół) jako gwarancja wierności zapisu (art. 157-158 KPC)

Od czasu wprowadzenia tzw. e-protokołu przebieg posiedzenia jawnego utrwala się - zgodnie z art. 157 KPC - za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk oraz pisemnie, pod kierunkiem przewodniczącego. Skrócony protokół pisemny sporządzany obok nagrania zawiera najważniejsze ustalenia wskazane w art. 158 § 1 KPC. Dopiero gdy ze względów technicznych utrwalenie dźwięku (albo obrazu i dźwięku) nie jest możliwe, protokół sporządza się wyłącznie pisemnie (art. 157 w zw. z art. 158 § 2 KPC). Nagranie znacząco ogranicza spory o treść protokołu, bo umożliwia odtworzenie rzeczywistego przebiegu rozprawy. Strony i uczestnicy postępowania mają prawo otrzymać z akt zapis dźwięku (chyba że protokół sporządzono wyłącznie pisemnie) - dlatego w razie wątpliwości co do zgodności protokołu pisemnego z przebiegiem rozprawy warto najpierw wystąpić o dostęp do nagrania.

Sprostowanie protokołu w sprawach karnych (art. 152-153 KPK)

W postępowaniu karnym strony oraz osoby mające w tym interes prawny mogą - na podstawie art. 152 Kodeksu postępowania karnego - złożyć wniosek o sprostowanie protokołu rozprawy i posiedzenia lub przekładu zapisu dźwięku, wskazując na nieścisłości i opuszczenia. O sposobie rozpoznania wniosku przesądza art. 153 KPK: przewodniczący - po wysłuchaniu protokolanta (lub osoby, która sporządziła przekład zapisu dźwięku) i po odtworzeniu nagrania - może uwzględnić wniosek i zarządzić sprostowanie; w przeciwnym razie o sprostowaniu rozstrzyga sąd w składzie, który rozpoznawał sprawę. Wniosek złożony po przesłaniu akt do sądu wyższej instancji co do zasady pozostawia się bez rozpoznania. Standardową, właściwą drogą reagowania na błędy w protokole jest więc procesowy wniosek o sprostowanie, a nie założenie złej woli sądu.

Kiedy w grę może wchodzić odpowiedzialność karna (art. 271 KK) - wyjątkowo

Sprostowanie protokołu i podejrzenie przestępstwa to dwie różne płaszczyzny. Jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie, że osoba uprawniona do wystawienia dokumentu świadomie poświadczyła w nim nieprawdę co do okoliczności mającej znaczenie prawne, w grę może wchodzić przestępstwo poświadczenia nieprawdy z art. 271 Kodeksu karnego. Jest to jednak przestępstwo umyślne - wymaga wykazania, że sprawca wiedział o nieprawdziwości zapisu i mimo to go zamieścił. To sytuacje wyjątkowe, oparte na realnych dowodach, a nie na samej rozbieżności między oczekiwaniem strony a treścią protokołu. W praktyce typowe nieścisłości i opuszczenia usuwa się w trybie sprostowania (art. 160 KPC / art. 152-153 KPK), a nie przez zawiadomienie o przestępstwie. Ocena, czy w konkretnym przypadku istnieją podstawy do zawiadomienia, należy do prawnika i organów ścigania - niniejszy artykuł nie przesądza o niczyjej odpowiedzialności.