Środek zabezpieczający - jak obrońca może podważyć jego zastosowanie?

Środek zabezpieczający to nie kara, lecz reakcja prawnokarna nastawiona na przyszłość - ma zapobiec ponownemu popełnieniu czynu zabronionego przez osobę, której stan zdrowia lub uzależnienie stwarzają takie ryzyko. Ponieważ środek ten może oznaczać pozbawienie wolności w zakładzie psychiatrycznym na czas nieoznaczony, prawo otacza go ścisłymi gwarancjami. Polski Kodeks karny reguluje środki zabezpieczające w art. 93a-93g, a postępowanie wykonawcze - Kodeks karny wykonawczy. Rola obrońcy polega na pilnowaniu, by środek zastosowano tylko wtedy, gdy jest naprawdę konieczny i proporcjonalny, oraz by opierał się na aktualnej, rzetelnej diagnozie. Poniżej wyjaśniamy, jakie warunki muszą być spełnione, jakimi argumentami dysponuje obrona i jak można doprowadzić do uchylenia lub zmiany środka.

Czym jest środek zabezpieczający w polskim prawie

Katalog środków zabezpieczających określa art. 93a § 1 KK. Należą do nich: elektroniczna kontrola miejsca pobytu, terapia, terapia uzależnień oraz - najpoważniejszy - pobyt w zakładzie psychiatrycznym. Środki te kieruje się przede wszystkim do sprawców, którzy popełnili czyn zabroniony w stanie niepoczytalności (art. 31 § 1 KK) i wobec których umorzono postępowanie, oraz do sprawców z zaburzeniami psychicznymi, upośledzeniem, uzależnieniem lub zaburzeniem preferencji seksualnych, jeśli istnieje ryzyko ponownego popełnienia czynu. Środek zabezpieczający różni się od kary tym, że nie jest odpłatą za winę - ma charakter prewencyjny i leczniczy. Z tego wynika kluczowa zasada: jeśli ryzyko ustaje, ustaje też podstawa do dalszego stosowania środka.

Warunki dopuszczalności - na co patrzy sąd i obrona

Najważniejszą barierą jest art. 93b KK. Zgodnie z nim sąd może orzec środek zabezpieczający, gdy jest to konieczne, aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego, a inne środki prawne są niewystarczające. Środek i sposób jego wykonania muszą być proporcjonalne do społecznej szkodliwości czynu, który sprawca może popełnić, oraz prawdopodobieństwa jego popełnienia. Pobyt w zakładzie psychiatrycznym jest dopuszczalny tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi i tylko jako ostateczność, gdy inne środki nie zapobiegną ponownemu czynowi (art. 93b § 1 i art. 93g KK). Co istotne, środka nie orzeka się, jeśli przewidywana kara byłaby surowsza niż dolegliwość środka albo gdy stopień ryzyka jest niewielki. Dla obrony oznacza to trzy linie ataku: kwestionowanie konieczności, kwestionowanie proporcjonalności i wykazanie, że łagodniejszy środek (np. terapia ambulatoryjna zamiast zakładu) w pełni wystarczy.