Błąd medyczny a etyka zawodowa – jaka odpowiedzialność grozi personelowi medycznemu?

Personel medyczny – lekarze, pielęgniarki, położne, ratownicy – działa pod presją odpowiedzialności prawnej i etycznej zarazem. Błąd w sztuce medycznej może prowadzić do odpowiedzialności karnej, cywilnej (odszkodowawczej) oraz zawodowej (dyscyplinarnej), a naruszenie standardów etycznych dodatkowo podważa zaufanie pacjentów. Poniżej wyjaśniamy, na jakich zasadach kształtuje się ta odpowiedzialność w polskim porządku prawnym i gdzie przebiega granica między pomyłką a czynem karalnym.

Obowiązek zgodności z aktualną wiedzą medyczną

Podstawą oceny postępowania lekarza jest obowiązek wykonywania zawodu zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi metodami i środkami oraz zasadami etyki zawodowej, a także z należytą starannością (art. 4 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Analogiczny standard staranności i zgodności z aktualną wiedzą obowiązuje pielęgniarki i położne na gruncie ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej. Odstępstwo od tego standardu, jeśli doprowadzi do szkody u pacjenta, może być kwalifikowane jako błąd medyczny i rodzić odpowiedzialność. Trzeba podkreślić, że błąd medyczny ma co do zasady charakter nieumyślny – wynika z naruszenia reguł ostrożności, a nie z zamiaru wyrządzenia szkody.

Odpowiedzialność karna za błąd medyczny

Odpowiedzialność karna personelu medycznego opiera się przede wszystkim na przepisach Kodeksu karnego dotyczących przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu. Nieumyślne spowodowanie śmierci pacjenta podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat (art. 155 KK). Spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w typie nieumyślnym zagrożone jest karą do 3 lat pozbawienia wolności (art. 156 § 2 KK), natomiast naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia tzw. średni – karą od 3 miesięcy do 5 lat (art. 157 § 1 KK). Istotne znaczenie ma też art. 160 KK, czyli narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Dla przypisania odpowiedzialności konieczne jest wykazanie związku przyczynowego między zachowaniem medyka a skutkiem oraz naruszenia reguł ostrożności – co zazwyczaj wymaga opinii biegłych.

Odpowiedzialność cywilna i zawodowa

Niezależnie od ewentualnej odpowiedzialności karnej pacjent może dochodzić odszkodowania i zadośćuczynienia na gruncie Kodeksu cywilnego (m.in. art. 415, 444 i 445 KC). Odpowiedzialność może ponosić zarówno osoba wykonująca zawód medyczny, jak i podmiot leczniczy (np. szpital), w którym doszło do zaniedbania. Równolegle funkcjonuje odpowiedzialność zawodowa: lekarze podlegają sądom lekarskim w ramach samorządu zawodowego, a pielęgniarki i położne – odpowiedzialności zawodowej przed organami swojego samorządu. Sankcje dyscyplinarne sięgają od upomnienia, przez naganę i ograniczenie zakresu czynności, aż po zawieszenie lub pozbawienie prawa wykonywania zawodu, co realnie wpływa na dalszą karierę.