Wsparcie psychologiczne dla rodzin podejrzanych - prawa, kontakt z bliskim i gdzie szukać pomocy

Gdy bliska osoba zostaje podejrzanym, oskarżonym albo trafia do aresztu, jej rodzina często przeżywa silny kryzys: lęk, wstyd, poczucie bezradności i obciążenie codziennymi sprawami, które dotąd prowadził zatrzymany. Ten poradnik wyjaśnia dwie rzeczy: jakie prawa ma rodzina osoby podejrzanej lub pozbawionej wolności w polskim postępowaniu karnym oraz gdzie szukać wsparcia psychologicznego, w tym bezpłatnego. Tekst ma charakter wyłącznie informacyjny, opisuje stan prawny w Polsce i nie zastępuje porady adwokata, radcy prawnego, psychologa ani lekarza. Każdą sprawę warto skonsultować indywidualnie ze specjalistą.

Sytuacja rodziny, gdy bliski staje się podejrzanym

Zatrzymanie albo postawienie zarzutów bliskiej osobie to zdarzenie nagłe i obciążające dla całej rodziny. Pojawiają się pytania praktyczne (kto poprowadzi obronę, jak utrzymać kontakt) i emocjonalne (jak rozmawiać z dziećmi, jak poradzić sobie ze stresem i napiętnowaniem). Warto rozdzielić te dwie płaszczyzny. Sprawami prawnymi - obroną, kontaktem z bliskim, pismami - zajmuje się obrońca i odpowiednie organy. Sferą emocjonalną zajmuje się wsparcie psychologiczne. Obie te ścieżki można uruchomić równolegle i nie wykluczają się one wzajemnie.

Prawo do obrony i kontakt z obrońcą

Zgodnie z art. 6 Kodeksu postępowania karnego każdemu, przeciwko komu prowadzi się postępowanie karne, przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy. Osoba zatrzymana ma prawo - na swoje żądanie - do niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym i do bezpośredniej z nim rozmowy (art. 245 k.p.k.); w wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych przypadkach zatrzymujący może zastrzec swoją obecność przy tej rozmowie. Obrońcę może ustanowić nie tylko sam podejrzany - do czasu ustanowienia obrońcy przez osobę pozbawioną wolności może to zrobić inna osoba, najczęściej członek rodziny lub bliski. W praktyce to właśnie rodzina po informacji o zatrzymaniu kontaktuje się z prawnikiem. Powyższe przepisy określają regułę; szczegóły, terminy i tryb działania w konkretnej sprawie warto ustalić z obrońcą.

Widzenia z osobą tymczasowo aresztowaną

Jeżeli wobec bliskiego zastosowano tymczasowe aresztowanie, zasady kontaktu reguluje Kodeks karny wykonawczy. Zgodnie z art. 217 KKW tymczasowo aresztowany może uzyskać widzenie po wydaniu zgody przez organ, do którego dyspozycji pozostaje (prokuratora na etapie postępowania przygotowawczego albo sąd). Przepis przewiduje, że tymczasowo aresztowany ma prawo do co najmniej jednego widzenia w miesiącu z osobą najbliższą. Odmowa zgody na widzenie jest możliwa tylko wtedy, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że widzenie zostanie wykorzystane do bezprawnego utrudniania postępowania karnego albo do popełnienia przestępstwa, w szczególności podżegania do przestępstwa. Na zarządzenie o odmowie zgody na widzenie z osobą najbliższą przysługuje zażalenie - może je złożyć zarówno tymczasowo aresztowany, jak i osoba najbliższa ubiegająca się o widzenie. Widzenia odbywają się co do zasady pod nadzorem Służby Więziennej, a organ dysponujący może zezwolić na widzenie w sposób umożliwiający bezpośredni kontakt.

Korespondencja i kontakt telefoniczny

Korespondencja osoby tymczasowo aresztowanej podlega zatrzymaniu, cenzurze lub nadzorowi organu, do którego dyspozycji aresztowany pozostaje, chyba że organ ten zarządzi inaczej (art. 217a KKW). Inaczej traktowana jest korespondencja z obrońcą ustanowionym lub wyznaczonym w sprawie, w której zastosowano tymczasowe aresztowanie - jest ona przesyłana bezpośrednio do adresata, chyba że organ w szczególnie uzasadnionym przypadku zarządzi inaczej (art. 217b KKW). Korzystanie z aparatu telefonicznego przez tymczasowo aresztowanego również jest ograniczone przepisami KKW i wymaga zgody organu dysponującego. Z uwagi na to, że tryb i zakres tych ograniczeń zależą od decyzji organu w konkretnej sprawie, warto sposób utrzymywania kontaktu uzgodnić z obrońcą i z administracją aresztu.

Czym jest wsparcie psychologiczne i kto go udziela

Wsparcie psychologiczne to pomoc nastawiona zwykle na bieżące radzenie sobie z trudnościami - rozpoznanie emocji, identyfikację własnych zasobów i odzyskanie poczucia wpływu na sytuację. Może mieć charakter krótkoterminowy, ale liczba i częstotliwość spotkań zależą od potrzeb konkretnej osoby i nie ma jednej sztywnej normy. Dla rodzin osób podejrzanych pomocna bywa zarówno praca indywidualna (z dorosłym przeżywającym stres), jak i terapia rodzinna, która pomaga poprawić komunikację i poradzić sobie z napięciem między domownikami. Warto upewnić się, że osoba udzielająca pomocy ma odpowiednie kwalifikacje - psycholog, psychoterapeuta lub lekarz psychiatra. Dobór formy pomocy należy ustalić ze specjalistą, a nie przyjmować z góry.

Gdzie szukać wsparcia psychologicznego w Polsce

Pomocy psychologicznej można szukać w kilku miejscach. Ośrodki interwencji kryzysowej działają na podstawie art. 47 ustawy o pomocy społecznej; interwencją kryzysową obejmuje się osoby i rodziny bez względu na posiadany dochód, a obejmuje ona m.in. natychmiastową specjalistyczną pomoc psychologiczną, w zależności od potrzeb poradnictwo socjalne lub prawne, a w uzasadnionych sytuacjach schronienie do 3 miesięcy. Część świadczeń psychologicznych i psychiatrycznych jest dostępna bezpłatnie w ramach NFZ, m.in. w poradniach zdrowia psychicznego oraz w środowiskowych centrach zdrowia psychicznego. Dla rodzin z dziećmi wsparcie oferują również psycholodzy i pedagodzy szkolni. Aktualne informacje o świadczeniach NFZ i czasie oczekiwania warto sprawdzać na stronie pacjent.gov.pl.

Pomoc w sytuacji kryzysowej i numery alarmowe

Jeśli kryzys jest nagły lub pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie należy czekać. W Polsce działają bezpłatne, całodobowe telefony wsparcia: 116 123 - Telefon Zaufania dla Osób Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym, 116 111 - Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży, 800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym (prowadzone przez Fundację Itaka), oraz 800 12 12 12 - Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy wezwać pomoc pod numerem 112. Numery telefonów zaufania mogą się zmieniać - przed skorzystaniem warto potwierdzić je na stronach instytucji prowadzących (m.in. pacjent.gov.pl, gov.pl, brpd.gov.pl).