Psychologiczne skutki bycia świadkiem w sprawie karnej – stres, prawa i wsparcie

Bycie świadkiem w sprawie karnej bywa jednym z trudniejszych doświadczeń, z jakimi zwykły obywatel styka się w kontakcie z wymiarem sprawiedliwości. Obowiązek stawienia się na wezwanie, presja, by zeznawać dokładnie i zgodnie z prawdą, kontakt z oskarżonym oraz obawa przed odwetem mogą wywoływać silny stres, lęk, a w cięższych przypadkach – objawy stresu pourazowego (PTSD), zaburzenia lękowe czy depresję. Polskie prawo dostrzega te obciążenia i przewiduje konkretne mechanizmy ochrony świadka: prawo do odmowy zeznań w określonych sytuacjach, możliwość przesłuchania na odległość, szczególny tryb przesłuchiwania dzieci oraz instytucję świadka anonimowego. W tym artykule łączymy spojrzenie psychologiczne z konkretnymi przepisami Kodeksu postępowania karnego, by pokazać, czego świadek może się spodziewać i jak zadbać o swój dobrostan. Ważne sprostowanie wobec błędnych informacji krążących w sieci: w polskim procesie karnym nie ma ławy przysięgłych – o winie i karze rozstrzyga sąd (zawodowy lub z udziałem ławników), więc świadek nie zeznaje 'przed przysięgłymi'.

Dlaczego rola świadka jest psychologicznie obciążająca

Świadek dostarcza sądowi dowodu w postaci zeznań – jego relacja często współdecyduje o ustaleniach faktycznych w sprawie. Ta odpowiedzialność, połączona z formalnym, obcym otoczeniem sali rozpraw, sama w sobie generuje stres. Dochodzą do tego czynniki dodatkowe: konieczność odtworzenia traumatycznego zdarzenia (zwłaszcza przy przestępstwach z użyciem przemocy lub przestępstwach seksualnych), obecność oskarżonego, obawa przed niedowierzaniem, a niekiedy realna obawa przed odwetem. Typowe reakcje to przyspieszone tętno, pocenie się, trudności z koncentracją, problemy ze snem. Świadomość, że za składanie fałszywych zeznań grozi odpowiedzialność karna z art. 233 § 1 Kodeksu karnego (do 8 lat pozbawienia wolności), dodatkowo zwiększa napięcie, choć dotyczy ona jedynie świadomego kłamstwa, a nie zwykłej omyłki czy luki w pamięci. Zrozumienie, że te reakcje są normalne, jest pierwszym krokiem do radzenia sobie z nimi.

Stres a dokładność pamięci – dlaczego trudno odtworzyć szczegóły

Wbrew potocznemu przekonaniu pamięć nie działa jak nagranie wideo. Silny stres i emocje towarzyszące zdarzeniu oraz samemu przesłuchaniu mogą zniekształcać wspomnienia, utrudniać przywoływanie szczegółów i prowadzić do niespójności w zeznaniach. To zjawisko dobrze opisane w psychologii zeznań i nie świadczy o nieuczciwości świadka. Dlatego polskie prawo dopuszcza udział biegłego psychologa: zgodnie z art. 192 § 2 Kodeksu postępowania karnego, jeżeli istnieje wątpliwość co do stanu psychicznego świadka, jego stanu rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania spostrzeżeń, sąd lub prokurator może zarządzić przesłuchanie świadka z udziałem biegłego lekarza lub psychologa. Rolą biegłego jest ocena zdolności poznawczych świadka, a nie rozstrzyganie o jego wiarygodności – tę ocenę ustawa pozostawia sądowi. Świadek, który obawia się luk w pamięci, powinien wiedzieć, że ma prawo powiedzieć wprost, że czegoś nie pamięta – to lepsze niż zgadywanie.

Prawo do odmowy zeznań i uchylenia się od odpowiedzi

Polskie prawo chroni świadka przed konfliktem lojalności i przed obciążaniem samego siebie. Zgodnie z art. 182 KPK osoba najbliższa dla oskarżonego (m.in. małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, osoba pozostająca we wspólnym pożyciu) ma prawo odmówić zeznań w całości – i może z niego skorzystać aż do rozpoczęcia pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Art. 183 KPK pozwala świadkowi uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę mu najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Z kolei art. 185 KPK daje sądowi możliwość zwolnienia świadka z zeznań lub odpowiedzi na pytanie ze względu na szczególnie bliski stosunek osobisty z oskarżonym. Znajomość tych uprawnień bardzo realnie zmniejsza psychiczne obciążenie – świadek nie musi godzić obowiązku mówienia prawdy z lojalnością wobec bliskiej osoby.

Ochrona dzieci i osób szczególnie wrażliwych – przesłuchanie w 'niebieskim pokoju'

Dzieci oraz pokrzywdzeni przestępstwami seksualnymi i przemocą podlegają szczególnej ochronie. Małoletni poniżej 15 lat w sprawach o przestępstwa popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej oraz przestępstwa przeciwko wolności i wolności seksualnej (art. 185a KPK) co do zasady przesłuchiwani są tylko raz, przez sąd, z udziałem biegłego psychologa, w odpowiednio przystosowanym, przyjaznym pomieszczeniu (tzw. niebieski pokój), poza salą rozpraw i bez bezpośredniej obecności oskarżonego. Analogiczne zasady stosuje się do małoletnich świadków, którzy nie są pokrzywdzonymi (art. 185b KPK), oraz do dorosłych pokrzywdzonych przestępstwami seksualnymi (art. 185c KPK). Przepisy przewidują też wcześniejsze poinformowanie o czynnościach i ich przebiegu, by ograniczyć lęk i ryzyko wtórnej wiktymizacji (ponownego przeżywania traumy). To istotny element ochrony emocjonalnej najmłodszych i najbardziej narażonych świadków.

Przesłuchanie na odległość, świadek anonimowy i inne środki ochrony

Aby ograniczyć stres i zagrożenie, ustawa dopuszcza przesłuchanie świadka na odległość przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przekaz obrazu i dźwięku (art. 177 § 1a KPK) – świadek nie musi wtedy fizycznie stawać naprzeciw oskarżonego. W sytuacjach realnego zagrożenia dla życia, zdrowia, wolności lub mienia świadka albo osoby mu najbliższej sąd może utajnić jego dane osobowe, ustanawiając tzw. świadka anonimowego (incognito) na podstawie art. 184 KPK. Niezależnie od procedury karnej obowiązuje ustawa z 2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka, która przewiduje środki ochrony i pomocy (m.in. ochronę osobistą, pomoc w zmianie miejsca pobytu). Świadek lub pokrzywdzony może też skorzystać z pomocy finansowanej z Funduszu Sprawiedliwości, w tym wsparcia psychologicznego. Warto pytać organy prowadzące postępowanie o dostępne formy ochrony – nie są one stosowane automatycznie, lecz na wniosek lub gdy ujawni się zagrożenie.

Jak przygotować się psychicznie i gdzie szukać wsparcia

Dobre przygotowanie znacząco obniża lęk. Praktyczne kroki to: wcześniejsze zapoznanie się z przebiegiem przesłuchania (świadek ma prawo wiedzieć, czego dotyczy sprawa i jakie ma prawa), techniki redukcji stresu (spokojny oddech, odpoczynek przed terminem), a przede wszystkim nastawienie na mówienie prawdy i spokojne przyznanie 'nie pamiętam', gdy faktycznie się czegoś nie pamięta. Nie należy 'uczyć się' zeznań na pamięć ani uzgadniać ich z innymi świadkami – to może zaszkodzić zarówno sprawie, jak i samemu świadkowi. Po zakończeniu udziału w sprawie warto zadbać o regenerację: jeśli pojawiają się utrzymujące się objawy lęku, koszmary, unikanie czy obniżony nastrój, wskazana jest pomoc psychologa lub psychoterapeuty (np. terapia poznawczo-behawioralna jest skuteczna w objawach potraumatycznych). Bezpłatne wsparcie psychologiczne dla pokrzywdzonych i świadków jest dostępne w Ośrodkach Pomocy Pokrzywdzonym Przestępstwem finansowanych z Funduszu Sprawiedliwości. Szukanie pomocy nie jest oznaką słabości – to element odpowiedzialnej troski o własne zdrowie.