Działanie na szkodę spółki (art. 296 KK) – odpowiedzialność karna członka zarządu i obrona

Zarzut „działania na szkodę spółki” to jedna z najpoważniejszych spraw karnych, z jakimi mogą się zetknąć członkowie zarządu, prokurenci, menedżerowie i osoby prowadzące cudze sprawy majątkowe. Wbrew obiegowej nazwie nie chodzi o jeden przepis, lecz przede wszystkim o art. 296 Kodeksu karnego, który penalizuje tzw. nadużycie zaufania – wyrządzenie znacznej szkody majątkowej przez osobę zobowiązaną do zajmowania się sprawami majątkowymi innego podmiotu. Co ważne, dawny art. 585 Kodeksu spółek handlowych, który osobno karał „działanie na szkodę spółki” i do którego wciąż odsyłają liczne artykuły w internecie, został uchylony w 2011 roku. Dziś odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną spółce ocenia się głównie przez pryzmat art. 296 KK. W tym artykule wyjaśniamy, kto i kiedy odpowiada, jakie kary faktycznie grożą (bez marketingowych przesad o „25 latach więzienia”), jak wygląda postępowanie i jak adwokat buduje skuteczną linię obrony.

Czym jest przestępstwo nadużycia zaufania (art. 296 KK)

Art. 296 § 1 KK karze tego, kto będąc obowiązany na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą osoby fizycznej, prawnej albo jednostki organizacyjnej bez osobowości prawnej, przez nadużycie udzielonych mu uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku wyrządza jej znaczną szkodę majątkową. Trzy elementy są tu kluczowe. Po pierwsze – szczególny obowiązek dbania o cudzy majątek (źródłem może być ustawa, np. pozycja członka zarządu, decyzja organu albo umowa, np. kontrakt menedżerski czy umowa zlecenia). Po drugie – nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązku (np. zawarcie ewidentnie niekorzystnej transakcji, brak nadzoru, działanie wbrew procedurom). Po trzecie – powstanie znacznej szkody majątkowej, czyli rzeczywistego uszczerbku lub utraconych korzyści. To nie jest przestępstwo „złego wyniku biznesowego” – ryzyko gospodarcze jest dozwolone, a karze podlega dopiero przekroczenie granic należytej staranności prowadzące do szkody.

Kto może odpowiadać – nie tylko zarząd

Krąg możliwych sprawców jest szerszy, niż się powszechnie sądzi. Odpowiadać może każdy, kto jest formalnie zobowiązany do zajmowania się cudzymi sprawami majątkowymi: członek zarządu spółki, członek rady nadzorczej w zakresie swoich obowiązków, prokurent, pełnomocnik, dyrektor finansowy, główny księgowy, syndyk, zarządca, a także osoba prowadząca działalność na podstawie kontraktu menedżerskiego. Dodatkowo art. 308 KK rozszerza tę odpowiedzialność na osoby, które na podstawie przepisu, decyzji organu, umowy lub faktycznego wykonywania zajmują się sprawami majątkowymi innego podmiotu – chodzi o realne sprawowanie pieczy nad majątkiem, a nie tylko o tytuł na papierze. Oznacza to, że odpowiedzialność może objąć również osobę, która formalnie nie pełni funkcji w organie spółki, ale faktycznie nią zarządza. Z drugiej strony, sama przynależność do organu kolegialnego nie przesądza winy – sąd bada indywidualny zakres obowiązków i wpływ danej osoby na podjętą decyzję.