Niezawisłość sędziowska a prawo karne – jaką rolę pełni adwokat?

Niezawisłość sędziowska i niezależność sądów to fundament demokratycznego państwa prawnego. W Polsce chroni je przede wszystkim Konstytucja RP: art. 173 stanowi, że sądy i trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz, a art. 178 ust. 1 gwarantuje, że sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. Te dwie zasady mają chronić wymiar sprawiedliwości przed naciskami politycznymi i bezprawnymi wpływami z zewnątrz. Zachowania, które godzą w prawidłowe funkcjonowanie tego wymiaru, penalizuje Kodeks karny. Adwokat działający w tym obszarze może występować w dwóch rolach: jako obrońca osoby oskarżonej o taki czyn albo jako pełnomocnik pokrzywdzonego – na przykład świadka lub innego uczestnika postępowania, wobec którego stosowano groźby czy bezprawny nacisk. Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w indywidualnej sprawie.

Czy istnieje przestępstwo „naruszenia niezależności sądów”?

Polski Kodeks karny nie posługuje się zbiorczą nazwą „przestępstwa przeciwko niezależności sądów”. Nie ma jednego przepisu o takim brzmieniu. Zamiast tego Rozdział XXX Kodeksu karnego, zatytułowany „Przestępstwa przeciwko wymiarowi sprawiedliwości”, opisuje konkretne, odrębne czyny. To one – a nie hasłowa „niezależność” – stanowią rzeczywistą podstawę odpowiedzialności karnej. Kwalifikacja prawna zawsze zależy od ustalonego stanu faktycznego: tych samych słów czy zachowań nie da się ocenić w oderwaniu od kontekstu, zamiaru sprawcy i skutku. Dlatego ocena, czy doszło do przestępstwa i jakiego, należy do organów ścigania i sądu, a w praktyce wymaga indywidualnej analizy prawnej.

Jakie czyny godzą w wymiar sprawiedliwości

Do najważniejszych czynów z Rozdziału XXX Kodeksu karnego, które wiążą się z ochroną prawidłowego działania sądów, należą: wywieranie wpływu na czynności urzędowe sądu (art. 232 k.k.) – karze podlega ten, kto przemocą lub groźbą bezprawną wywiera wpływ na czynności urzędowe sądu; przepis chroni także międzynarodowe sądy karne działające na podstawie umów wiążących Polskę. Drugim jest używanie przemocy lub groźby bezprawnej wobec uczestnika postępowania (art. 245 k.k.) – przepis chroni konkretnie świadka, biegłego, tłumacza, oskarżyciela albo oskarżonego, jeżeli celem sprawcy jest wywarcie wpływu na te osoby lub jeżeli w związku z tym narusza ich nietykalność cielesną. Z ochroną rzetelności postępowania wiążą się też m.in. fałszywe zeznania (art. 233 k.k.) oraz utrudnianie postępowania karnego, czyli poplecznictwo (art. 239 k.k.). Jeżeli czyn dotyczy osoby pełniącej funkcję publiczną w wymiarze sprawiedliwości, w grę mogą wchodzić również przestępstwa korupcyjne – sprzedajność (art. 228 k.k.) i przekupstwo (art. 229 k.k.). To, który przepis znajdzie zastosowanie, zależy każdorazowo od okoliczności sprawy.

Jakie kary przewiduje ustawa

Zarówno wywieranie bezprawnego wpływu na czynności urzędowe sądu (art. 232 k.k.), jak i przemoc lub groźba bezprawna wobec uczestnika postępowania (art. 245 k.k.) są zagrożone tą samą karą – pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Pozostałe wymienione czyny mają własne ustawowe granice kary, które również przewidują karę pozbawienia wolności (np. fałszywe zeznania z art. 233 k.k. czy przestępstwa korupcyjne z art. 228–229 k.k.). Trzeba pamiętać, że ustawowe zagrożenie to jedynie rama. Konkretną karę sąd wymierza indywidualnie, w granicach przewidzianych przez ustawę, biorąc pod uwagę m.in. stopień winy, stopień społecznej szkodliwości czynu, motywację sprawcy oraz jego dotychczasowy sposób życia. W określonych sytuacjach możliwe jest nadzwyczajne złagodzenie kary, a niekiedy także odstąpienie od jej wymierzenia. Z tego powodu w tym tekście nie podajemy „typowych” wyroków – każda sprawa rozstrzygana jest odrębnie.

Specyfika polskiego procesu karnego

Warto rozwiać kilka nieporozumień przenoszonych z systemów anglosaskich. W Polsce nie ma ławy przysięgłych – orzeka sąd w składzie zawodowym lub z udziałem ławników (czynnika społecznego), a o winie i karze decyduje sąd, oceniając dowody zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (art. 7 k.p.k.). Nie funkcjonuje też amerykański „plea bargaining” w czystej postaci. Polskie prawo zna natomiast tryby konsensualne, które pozwalają zakończyć sprawę szybciej: skazanie bez rozprawy na wniosek prokuratora uzgodniony z podejrzanym (art. 335 k.p.k.) oraz dobrowolne poddanie się karze, czyli wniosek oskarżonego o wydanie wyroku skazującego i wymierzenie uzgodnionej kary bez przeprowadzania pełnego postępowania dowodowego (art. 387 k.p.k.). Skorzystanie z tych trybów obwarowane jest warunkami ustawowymi i zależy m.in. od stanowiska prokuratora oraz, w określonych sytuacjach, od braku sprzeciwu pokrzywdzonego. Decyzja, czy taki tryb jest korzystny, powinna być poprzedzona analizą konkretnej sprawy.

Rola obrońcy i ochrona praw stron

W sprawach z Rozdziału XXX, jak w każdym postępowaniu karnym, obrońca dba o realizację prawa do obrony (art. 6 k.p.k.) oraz prawa do rzetelnego procesu. W praktyce oznacza to m.in. analizę materiału dowodowego, badanie prawidłowości czynności procesowych oraz kwestionowanie dowodów, które mogły zostać zebrane z naruszeniem przepisów. Obrońca pomaga ocenić, czy zachowanie klienta w ogóle wyczerpuje znamiona zarzucanego czynu, czy zachodzą okoliczności wyłączające lub umniejszające odpowiedzialność, oraz czy w danej sprawie korzystny jest tryb konsensualny. Po wyroku przysługuje apelacja, a w wyjątkowych, ustawowo określonych wypadkach – kasacja do Sądu Najwyższego. Z drugiej strony osoba pokrzywdzona (np. świadek, na którego wywierano nacisk) może zawiadomić organy ścigania o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, a w toku postępowania korzystać z pomocy pełnomocnika i przysługujących jej uprawnień procesowych. Ze względu na złożoność tych spraw i wrażliwość materii warto skonsultować indywidualną sytuację z adwokatem lub radcą prawnym.