Co grozi za nielegalne wykonywanie zawodu biegłego rewidenta

Zawód biegłego rewidenta jest w Polsce zawodem regulowanym, a badanie sprawozdań finansowych - czynnością zastrzeżoną dla osób i podmiotów wpisanych do odpowiednich rejestrów. Posługiwanie się tytułem biegłego rewidenta bez uprawnień albo wykonywanie czynności rewizji finansowej bez wpisu naraża na odpowiedzialność karną i administracyjną. Podstawą prawną jest ustawa z dnia 11 maja 2017 r. o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym. Ten artykuł wyjaśnia, kto i na jakich warunkach może legalnie wykonywać ten zawód, jakie kary grożą za działanie bez uprawnień, jak zweryfikować, czy dana osoba jest wpisana na listę, oraz jak działa nadzór sprawowany przez Polską Agencję Nadzoru Audytowego. Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej.

Kto może legalnie wykonywać zawód biegłego rewidenta

Biegłym rewidentem może być wyłącznie osoba wpisana do rejestru biegłych rewidentów prowadzonego przez Polską Izbę Biegłych Rewidentów (PIBR), której organem jest Krajowa Rada Biegłych Rewidentów (KRBR). Tytuł i czynności są zastrzeżone ustawowo - nie wystarczą same kompetencje czy doświadczenie księgowe. Co istotne, badanie ustawowe sprawozdań finansowych może być przeprowadzane jedynie przez biegłego rewidenta działającego w imieniu firmy audytorskiej wpisanej na listę firm audytorskich prowadzoną przez Polską Agencję Nadzoru Audytowego (PANA). Oznacza to dwupoziomową reglamentację: uprawnienia po stronie osoby (wpis do rejestru biegłych rewidentów) oraz po stronie podmiotu, w imieniu którego wykonywane jest badanie (wpis firmy audytorskiej). Samo posiadanie tytułu nie uprawnia więc automatycznie do podpisywania sprawozdania z badania w dowolnych okolicznościach.

Droga do uzyskania uprawnień - egzaminy, praktyka, ślubowanie

Ustawa o biegłych rewidentach określa warunki wpisu do rejestru. Kandydat musi m.in.: mieć pełną zdolność do czynności prawnych i korzystać z pełni praw publicznych, posiadać nieposzlakowaną opinię i nie być skazanym za określone przestępstwa, ukończyć studia wyższe (lub spełnić równoważne warunki uznane przez właściwy organ), odbyć wymaganą praktykę i aplikację (w zakresie rachunkowości oraz rewizji finansowej), a także złożyć z wynikiem pozytywnym egzaminy przeprowadzane przez Komisję Egzaminacyjną oraz egzamin dyplomowy. Po spełnieniu warunków kandydat składa ślubowanie i zostaje wpisany do rejestru. To rozbudowany, wieloletni proces, którego sensem jest zapewnienie, że badanie sprawozdań prowadzą osoby o zweryfikowanej wiedzy i niezależności. Szczegółowe, aktualne wymagania zawsze należy sprawdzić w obowiązującym brzmieniu ustawy i w komunikatach PIBR, ponieważ przepisy w tym obszarze bywają nowelizowane.

Czym jest nielegalne wykonywanie zawodu - typowe sytuacje

W praktyce 'nielegalne wykonywanie zawodu biegłego rewidenta' przybiera kilka form: 1) wykonywanie czynności rewizji finansowej (w szczególności badania sprawozdania finansowego) przez osobę niewpisaną do rejestru biegłych rewidentów; 2) wykonywanie badań ustawowych przez podmiot, który nie jest firmą audytorską wpisaną na listę PANA; 3) bezprawne posługiwanie się tytułem 'biegły rewident' lub sugerowanie posiadania takich uprawnień; 4) podpisywanie sprawozdania z badania mimo skreślenia z rejestru, zawieszenia w prawie wykonywania zawodu lub po utracie wpisu firmy audytorskiej. Warto odróżnić te czynności od dozwolonych usług księgowych i doradczych - prowadzenie ksiąg rachunkowych czy sporządzanie sprawozdań nie wymaga uprawnień biegłego rewidenta. Granicę wyznacza zastrzeżona ustawowo czynność badania (rewizji finansowej) oraz używanie chronionego tytułu.

Jakie kary grożą za działanie bez uprawnień

Ustawa o biegłych rewidentach zawiera przepisy karne dotyczące wykonywania czynności rewizji finansowej przez osobę nieuprawnioną oraz bezprawnego posługiwania się tytułem - czyny te zagrożone są karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności, w zależności od konkretnego przepisu i okoliczności. Poza odpowiedzialnością karną wchodzi w grę odpowiedzialność administracyjna i dyscyplinarna: wobec biegłych rewidentów i firm audytorskich PANA może nakładać kary administracyjne (m.in. kary pieniężne, zakaz przeprowadzania badań na czas oznaczony, skreślenie z rejestru lub listy), a samorząd zawodowy prowadzi postępowania dyscyplinarne. Dodatkowo nieuprawnione wykonanie 'badania', które wprowadza w błąd co do jego wiarygodności, może rodzić odpowiedzialność cywilną wobec poszkodowanych oraz - przy elementach oszustwa - odpowiedzialność z Kodeksu karnego (np. art. 286 KK - oszustwo, art. 271 KK - poświadczenie nieprawdy w dokumencie). Dokładne progi kar i sankcji zawsze należy odczytać z aktualnego brzmienia ustawy w konkretnej sprawie.

Jak zweryfikować, czy ktoś jest biegłym rewidentem

Przed powierzeniem badania sprawozdania warto sprawdzić uprawnienia. Rejestr biegłych rewidentów prowadzi Polska Izba Biegłych Rewidentów - można w nim zweryfikować, czy dana osoba jest wpisana i czy nie została skreślona lub zawieszona. Z kolei listę firm audytorskich uprawnionych do przeprowadzania badań ustawowych prowadzi i publikuje Polska Agencja Nadzoru Audytowego. Praktyczne kroki: 1) poproś o numer wpisu biegłego rewidenta i sprawdź go w rejestrze PIBR; 2) potwierdź, że badanie będzie wykonane w imieniu firmy audytorskiej z listy PANA; 3) zweryfikuj, czy wobec danej osoby lub firmy nie toczyło się postępowanie skutkujące zakazem; 4) w razie wątpliwości skontaktuj się bezpośrednio z PIBR lub PANA. Taka weryfikacja chroni przed sytuacją, w której 'badanie' przeprowadzi osoba bez uprawnień, co może podważyć ważność i wiarygodność sprawozdania wobec urzędu skarbowego, banku czy kontrahentów.

Nadzór publiczny - rola PANA i samorządu zawodowego

Nad rynkiem rewizji finansowej czuwa Polska Agencja Nadzoru Audytowego (PANA), która przejęła zadania nadzorcze w tym obszarze i prowadzi m.in. kontrole firm audytorskich, postępowania administracyjne oraz listę firm audytorskich. Samorząd zawodowy - Polska Izba Biegłych Rewidentów wraz z Krajową Radą Biegłych Rewidentów - odpowiada za sprawy zawodowe biegłych rewidentów, prowadzi rejestr i czuwa nad dyscypliną zawodową. Ten model nadzoru wpisuje się w wymogi unijne dotyczące badań ustawowych. Dla biegłego rewidenta oznacza to obowiązki bieżące: utrzymywanie wpisu, obowiązkowe doskonalenie zawodowe (CPD), posiadanie wymaganego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody związane z wykonywaniem zawodu oraz przestrzeganie krajowych standardów wykonywania zawodu i zasad etyki. Niedopełnienie tych obowiązków może prowadzić do odpowiedzialności dyscyplinarnej, niezależnie od kwestii nielegalnego wykonywania zawodu przez osoby spoza rejestru.

Jak zgłosić nieprawidłowości i bezprawne wykonywanie czynności

Jeżeli zachodzi podejrzenie, że ktoś bez uprawnień wykonuje czynności rewizji finansowej lub bezprawnie posługuje się tytułem biegłego rewidenta, można zgłosić to do Polskiej Agencji Nadzoru Audytowego (w zakresie firm audytorskich i nadzoru nad badaniami) lub do Polskiej Izby Biegłych Rewidentów (w sprawach dotyczących biegłych rewidentów i dyscypliny zawodowej). W przypadkach wskazujących na przestępstwo (np. oszustwo, poświadczenie nieprawdy, bezprawne wykonywanie zawodu) zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa składa się do prokuratury lub policji na zasadach Kodeksu postępowania karnego. Warto przygotować konkretne dowody: kopie podpisanych sprawozdań z badania, korespondencję, oferty usług, dane identyfikujące osobę lub firmę. Ustawa przewiduje też mechanizmy zgłaszania naruszeń (w tym ochronę zgłaszających), co pozwala działać w sposób poufny. Rzetelne, oparte na faktach zgłoszenie pozwala organom zweryfikować sprawę i - w razie potwierdzenia - zastosować odpowiednie sankcje.