Ile zarabia obrońca z urzędu? Stawki, VAT i wyrok TK o zrównaniu wynagrodzeń

Pytanie "ile obrońca otrzymuje z biura" odnosi się do wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego wyznaczonego z urzędu, czyli sytuacji, gdy obrońcę przyznaje sąd, a jego koszty pokrywa Skarb Państwa, a nie sam oskarżony. Wysokość tego wynagrodzenia nie jest dowolna – wynika z rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości i zależy przede wszystkim od rodzaju sprawy, etapu postępowania (przygotowawcze czy sądowe) oraz instancji, przed którą toczy się sprawa. Temat ten od lat budzi spory, ponieważ stawki za urząd były historycznie niższe niż minimalne stawki dla obrońców z wyboru. Przełomem był wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23 kwietnia 2020 r. (SK 66/19) oraz wyrok z 20 grudnia 2022 r. (SK 78/21), które uznały to zróżnicowanie za niezgodne z Konstytucją.

Skąd biorą się stawki obrońcy z urzędu

Wynagrodzenie obrońcy z urzędu reguluje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata (i analogiczne dla radców prawnych). Określa ono tzw. opłaty maksymalne dla poszczególnych rodzaju spraw. W postępowaniu karnym kwota zależy od etapu: inną stawkę przewidziano za obronę w postępowaniu przygotowawczym (dochodzenie, śledztwo), a inną za obronę przed sądem, przy czym rośnie ona wraz z instancją – najwyższa jest przed sądem apelacyjnym i Sądem Najwyższym. Do zasądzonej opłaty dolicza się obowiązkowy podatek VAT (obecnie 23%), a w określonych sytuacjach również zwrot udokumentowanych, niezbędnych wydatków, np. kosztów dojazdu.

Jak liczy się wynagrodzenie przy kilku terminach rozpraw

Charakterystyczną cechą rozliczeń z urzędu jest to, że opłata podstawowa odpowiada pierwszemu dniu (terminowi) rozprawy, a za każdy kolejny dzień rozprawy stawkę podwyższa się o określony procent (typowo o 20%). Mechanizm ten ma odzwierciedlać większy nakład pracy w sprawach wielosesyjnych. Przykład poglądowy dla postępowania przed wyższą instancją: jeżeli opłata podstawowa wynosi 1200 zł, a sprawa obejmuje trzy terminy rozprawy, do kwoty bazowej dolicza się podwyżki za drugi i trzeci dzień. Do tak ustalonej sumy doliczany jest VAT 23%. Konkretne kwoty należy zawsze odczytywać z aktualnej wersji rozporządzenia, ponieważ stawki bywają nowelizowane, a sąd ustala opłatę w postanowieniu kończącym sprawę.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego: koniec gorszych stawek za urząd

Kluczowym rozstrzygnięciem jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20 grudnia 2022 r. (sygn. SK 78/21). Trybunał uznał za niezgodne z Konstytucją przepisy, które ustalały wynagrodzenie adwokata z urzędu na poziomie niższym niż minimalne stawki dla adwokata z wyboru. Wcześniej, wyrokiem z 23 kwietnia 2020 r. (SK 66/19), TK zakwestionował analogiczne rozwiązanie dotyczące radców prawnych. Trybunał wywiódł, że nieuzasadnione różnicowanie wynagrodzenia za tę samą czynność – w zależności wyłącznie od tego, czy pełnomocnik działa z wyboru czy z urzędu – narusza konstytucyjne zasady równości i ochrony praw majątkowych. Skutkiem orzeczeń jest linia, zgodnie z którą sądy mogą zasądzać obrońcom z urzędu wynagrodzenie według stawek przewidzianych dla pełnomocników z wyboru.

Dlaczego adwokaci od lat krytykują stawki z urzędu

Stawki za pomoc prawną z urzędu przez wiele lat nie były waloryzowane i nie nadążały za realnymi kosztami prowadzenia kancelarii. Środowisko adwokackie i radcowskie wskazywało, że niektóre opłaty (np. kilkaset złotych za reprezentację w całym postępowaniu) nie pokrywają nawet czasu pracy poświęconego na zapoznanie się z aktami i udział w rozprawach. Skutkiem były masowe wnioski o rezygnację z list obrońców z urzędu w niektórych izbach oraz liczne zażalenia na zaniżone opłaty zasądzane przez sądy. Wyroki TK wzmocniły argumentację pełnomocników – po nich zażalenie na zbyt niską opłatę z urzędu ma realne oparcie w orzecznictwie konstytucyjnym.

Obrońca z urzędu a obrońca z wyboru – co to zmienia dla klienta

Z perspektywy oskarżonego najważniejsza jest różnica w sposobie ponoszenia kosztów, a nie w jakości obrony – obrońca z urzędu ma takie same obowiązki zawodowe i etyczne jak obrońca z wyboru. Obrońcę z urzędu wyznacza się m.in. w przypadkach obrony obligatoryjnej (np. gdy oskarżony jest nieletni, niewidomy, głuchy lub niemy, albo gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności – art. 79 KPK) oraz na wniosek osoby, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny (art. 78 KPK). Uwaga: koszty obrony z urzędu nie zawsze są ostatecznie darmowe – w razie skazania sąd może obciążyć oskarżonego kosztami postępowania, w tym wynagrodzeniem obrońcy.

Co zrobić, gdy nie stać Cię na adwokata

Jeśli grozi Ci postępowanie karne, a nie masz środków na obrońcę z wyboru, złóż do sądu wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu. We wniosku należy uprawdopodobnić sytuację majątkową – pomocne jest dołączenie informacji o dochodach, zobowiązaniach i liczbie osób na utrzymaniu (sąd może wymagać oświadczenia o stanie majątkowym). W sprawach obrony obligatoryjnej obrońca jest wyznaczany niezależnie od wniosku. Warto pamiętać, że niezależnie od tego, czy obrońca działa z urzędu, czy z wyboru, przysługują Ci te same prawa procesowe: dostęp do akt, składanie wniosków dowodowych i środków zaskarżenia. Sam wybór konkretnego adwokata z urzędu należy zwykle do dziekana właściwej rady adwokackiej, a nie do oskarżonego.