Jak bronić się przed naciskami podczas przesłuchania? Prawa podejrzanego i świadka

Wezwanie na przesłuchanie wywołuje stres, a stres bywa wykorzystywany. Nacisk podczas przesłuchania nie zawsze ma formę krzyku czy gróźb. Najczęściej jest to presja czasu, sugerowanie odpowiedzi, powtarzanie tych samych pytań w nieco innej formie czy budowanie wrażenia, że "i tak wszystko wiadomo". Polskie prawo daje jednak osobie przesłuchiwanej konkretne, twarde uprawnienia, które działają jak tarcza, jeśli się je zna i z nich korzysta. Najważniejsze jest rozróżnienie, w jakim charakterze jesteśmy przesłuchiwani: podejrzany i oskarżony mają znacznie szersze gwarancje niż świadek. Świadek ma obowiązek mówić prawdę pod rygorem odpowiedzialności karnej, ale również jemu przysługuje prawo do uchylenia się od odpowiedzi w określonych sytuacjach. W tym poradniku tłumaczymy, jakie dokładnie prawa daje Kodeks postępowania karnego, jak rozpoznać niedozwolone metody przesłuchania i jak praktycznie zachować się, by nie zaszkodzić sobie pod wpływem emocji.

Ustal najpierw, w jakim charakterze cię przesłuchują

Twoje prawa zależą przede wszystkim od roli procesowej. Świadek (art. 177 i nast. KPK) co do zasady ma obowiązek stawić się i zeznawać prawdę. Podejrzany, czyli osoba, której przedstawiono zarzuty, oraz oskarżony (gdy sprawa trafi do sądu) mają natomiast prawo odmówić składania wyjaśnień bez żadnych konsekwencji procesowych. Dlatego pierwsze pytanie, które warto zadać, brzmi: czy jestem przesłuchiwany jako świadek, czy jako podejrzany? Jeżeli przesłuchujący zaczyna kierować pytania tak, jakbyś był sprawcą, choć formalnie jesteś świadkiem, to sygnał, że twoja sytuacja może się zmienić. Masz wtedy prawo poprosić o wyjaśnienie swojego statusu. Zgodnie z art. 300 KPK przed pierwszym przesłuchaniem podejrzanego należy pouczyć o jego uprawnieniach, a świadka zgodnie z art. 191 § 2 KPK uprzedza się o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania oraz o prawie do odmowy zeznań i uchylenia się od odpowiedzi. Pouczenie powinno być doręczone na piśmie.

Prawo do milczenia i odmowy wyjaśnień

Fundamentem ochrony podejrzanego jest zasada, że nikt nie ma obowiązku dostarczać dowodów na swoją niekorzyść (nemo se ipsum accusare tenetur). W praktyce oznacza to, że podejrzany może bez podania powodu odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmówić składania wyjaśnień w całości (art. 175 § 1 KPK). Skorzystanie z tego prawa nie może być traktowane jako dowód winy ani jako okoliczność obciążająca. Świadek nie ma prawa milczeć w całości, ale może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę mu najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe (art. 183 § 1 KPK). Świadek będący osobą najbliższą dla oskarżonego może też w ogóle odmówić zeznań (art. 182 KPK). Praktyczna rada: jeśli nie jesteś pewien, czy odpowiedź ci nie zaszkodzi, masz prawo powiedzieć wprost, że korzystasz z prawa do odmowy odpowiedzi na to pytanie i poprosić o wezwanie obrońcy.

Prawo do obrońcy i adwokata na każdym etapie

Obecność obrońcy to najskuteczniejsza ochrona przed naciskami. Zgodnie z art. 6 KPK oskarżonemu (i odpowiednio podejrzanemu) przysługuje prawo do obrony, w tym do korzystania z pomocy obrońcy. Podejrzany może żądać kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym oraz, na podstawie art. 245 KPK, w razie zatrzymania ma prawo do niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym i bezpośredniej z nim rozmowy. Jeśli nie stać cię na obrońcę, możesz wnioskować o ustanowienie obrońcy z urzędu (art. 78 KPK), wykazując, że nie jesteś w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania. Warto pamiętać, że masz prawo poprosić o obecność obrońcy zanim odpowiesz na jakiekolwiek pytanie merytoryczne. Spokojne, jednoznaczne sformułowanie: "Chcę skorzystać z pomocy obrońcy i do tego czasu nie będę składać wyjaśnień" jest w pełni dopuszczalne i nie może być uznane za utrudnianie postępowania.

Zakaz wymuszania zeznań i niedozwolone metody przesłuchania

Polskie prawo zakazuje stosowania wobec osoby przesłuchiwanej przymusu i manipulacji. Zgodnie z art. 171 § 4 i § 5 KPK niedopuszczalne jest wpływanie na wypowiedzi osoby przesłuchiwanej za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej, stosowanie hipnozy albo środków chemicznych lub technicznych wpływających na procesy psychiczne lub mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu. Niedozwolone jest też zadawanie pytań sugerujących osobie przesłuchiwanej treść odpowiedzi (art. 171 § 4 KPK). Co bardzo istotne, wyjaśnienia, zeznania oraz oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi lub uzyskane wbrew tym zakazom nie mogą stanowić dowodu (art. 171 § 7 KPK). Oznacza to, że jeśli przesłuchujący grozi, zastrasza, nie pozwala na przerwę czy zadaje pytania pułapki sugerujące odpowiedź, możesz to zgłosić, a tak uzyskane oświadczenie może zostać uznane za bezskuteczne dowodowo. Wymuszanie zeznań przez funkcjonariusza jest też odrębnym przestępstwem z art. 246 Kodeksu karnego.

Zachowaj spokój i nie spiesz się z odpowiedzią

Presja czasu to jedna z najczęstszych technik nacisku. Nikt nie może zmusić cię do natychmiastowej odpowiedzi na zaskakujące pytanie. Masz prawo poprosić o powtórzenie lub doprecyzowanie pytania, a także o chwilę na zastanowienie. Powolne, spokojne oddychanie i utrzymanie neutralnej postawy pomagają zachować jasność myślenia. Jeśli pytanie jest niezrozumiałe lub wieloznaczne, powiedz wprost: "Nie rozumiem pytania, proszę o jego doprecyzowanie". Unikaj domysłów i odpowiedzi typu "chyba", "być może" przy faktach, których nie pamiętasz dokładnie. Jeśli czegoś nie pamiętasz, masz prawo tak powiedzieć. Pochopne, emocjonalne odpowiedzi pod presją bywają później interpretowane na twoją niekorzyść, a sprostowanie ich w protokole jest trudniejsze niż przemyślana wypowiedź od początku.

Sprawdzaj protokół i zgłaszaj zastrzeżenia

Z przesłuchania sporządza się protokół (art. 143 KPK). Masz prawo zapoznać się z jego treścią przed podpisaniem i żądać sprostowania lub uzupełnienia zapisu, jeśli nie oddaje on tego, co faktycznie powiedziałeś. Nie podpisuj protokołu, którego nie przeczytałeś lub którego treść jest niezgodna z twoją wypowiedzią. Możesz zgłosić do protokołu zarzuty co do sposobu prowadzenia czynności, na przykład że pytania były sugerujące albo że wywierano na ciebie presję. Takie zastrzeżenia zapisane w protokole mają później znaczenie dowodowe. Jeśli odmawiasz podpisania protokołu, fakt ten oraz przyczynę odnotowuje się w protokole (art. 121 KPK). Masz też prawo wnosić o protokolarne zaznaczenie, że korzystasz z prawa do odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie.

Praktyczna lista kroków na przesłuchaniu

Po pierwsze, ustal swój status procesowy i przeczytaj pouczenie. Po drugie, jeśli jest taka możliwość, zażądaj obecności obrońcy zanim odpowiesz na pytania merytoryczne. Po trzecie, zachowaj spokój, oddychaj powoli i nie odpowiadaj pod presją czasu. Po czwarte, korzystaj z prawa do milczenia (jako podejrzany) lub prawa do uchylenia się od odpowiedzi (jako świadek), gdy odpowiedź mogłaby ci zaszkodzić. Po piąte, nie podpisuj niczego, czego nie przeczytałeś, i żądaj sprostowania protokołu. Po szóste, zapisz w pamięci lub po wyjściu spisz przebieg czynności: kto przesłuchiwał, jak długo, czy były przerwy, jakie padały pytania. Te notatki mogą być przydatne dla obrońcy. Jeśli czujesz się zagrożony lub doświadczasz nacisku, masz prawo poprosić o przerwę i o niezwłoczny kontakt z adwokatem.