Nielegalny obrót GMO w Polsce - jaka jest rola obrońcy?

Obrót organizmami genetycznie zmodyfikowanymi (GMO) oraz ich zamknięte użycie i zamierzone uwolnienie do środowiska podlegają w Polsce ścisłej reglamentacji. Podstawą jest ustawa z 22 czerwca 2001 r. o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych (tekst jednolity: Dz.U. 2022 poz. 546), stosowana łącznie z przepisami prawa Unii Europejskiej - m.in. dyrektywą 2001/18/WE o zamierzonym uwalnianiu GMO do środowiska oraz rozporządzeniem (WE) nr 1829/2003 o genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy. Naruszenie tych zasad - na przykład prowadzenie zamkniętego użycia GMO bez wymaganej zgody albo wprowadzenie do obrotu produktu GMO bez zezwolenia - może rodzić odpowiedzialność administracyjną, a w poważniejszych przypadkach również karną. W tym tekście wyjaśniamy ogólne ramy prawne oraz to, jaką rolę pełni obrońca, gdy wobec przedsiębiorcy lub osoby fizycznej toczy się postępowanie karne. Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w konkretnej sprawie.

Co reguluje polskie prawo dotyczące GMO

Ustawa o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych porządkuje działania z GMM (mikroorganizmami) i GMO w kilka zasadniczych form: zamknięte użycie (w laboratoriach, zakładach inżynierii genetycznej i innych obiektach odizolowanych od środowiska), zamierzone uwolnienie GMO do środowiska oraz wprowadzanie GMO do obrotu. Każda z tych form wymaga odrębnych zgód lub zezwoleń wydawanych przez właściwego ministra (w praktyce ministra właściwego do spraw środowiska, działającego za pośrednictwem wyspecjalizowanych organów). Zamknięte użycie jest dodatkowo klasyfikowane według kategorii ryzyka - ustawa wyróżnia cztery kategorie (od I, o nikłym lub znikomym stopniu zagrożenia, do IV, o wysokim stopniu zagrożenia dla zdrowia ludzi lub środowiska), a kategoria decyduje o tym, czy wystarczające jest zgłoszenie, czy konieczne jest uzyskanie zgody. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne: część działań wymaga jedynie wpisu lub zgłoszenia, a część - uprzedniej zgody organu.

Odpowiedzialność administracyjna i karna

Za naruszenia ustawa przewiduje dwa równoległe reżimy. Pierwszy to odpowiedzialność administracyjna w postaci kar pieniężnych nakładanych przez organy administracji - obejmuje ona m.in. uchybienia formalne, prowadzenie działalności niezgodnie z warunkami zgody czy zezwolenia oraz inne naruszenia obowiązków wynikających z ustawy. Drugi to odpowiedzialność karna za poważniejsze czyny. Kluczowy jest tu art. 58 ustawy: kto bez wymaganego zezwolenia lub zgody prowadzi zamknięte użycie GMM zaliczonych do kategorii III lub IV, dokonuje zamierzonego uwolnienia GMO do środowiska albo wprowadza GMO do obrotu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli takim działaniem sprawca sprowadza niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzi albo dla środowiska, grozi mu kara pozbawienia wolności od lat 2 do 5 (art. 58 ust. 3). Kolejne przepisy karne ustawy obejmują dalsze czyny związane ze sprowadzeniem zagrożenia. Tym samym ta sama działalność może - w zależności od kategorii ryzyka, rodzaju naruszenia i jego skutków - skutkować karą pieniężną, odpowiedzialnością karną albo obiema formami. Konkretna podstawa i wymiar sankcji zależą od przepisu i okoliczności czynu, dlatego ich precyzyjne ustalenie wymaga analizy akt sprawy.