Czym zajmuje się prawnik od przestępstw związanych z fałszowaniem żywności?

Fałszowanie żywności to działania, które wprowadzają konsumenta w błąd co do składu, pochodzenia, jakości lub innych właściwości produktu — od dosładzania miodu syropami cukrowymi, przez podmianę gatunku ryby czy mięsa, po nieprawdziwe deklaracje na etykiecie (np. fałszywe pochodzenie geograficzne lub zatajony składnik). W polskim prawie takie praktyki mogą rodzić odpowiedzialność jednocześnie na trzech płaszczyznach: administracyjnej, karnej i cywilnej. Prawnik prowadzący taką sprawę pomaga przedsiębiorcy bronić się przed zarzutami, ocenić ryzyko poszczególnych reżimów odpowiedzialności oraz wdrożyć procedury, które to ryzyko ograniczają. Poniższy tekst ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej — każdą sprawę należy ocenić indywidualnie z udziałem adwokata lub radcy prawnego.

Czym jest "żywność zafałszowana" w polskim prawie

Definicję zawiera art. 3 ust. 3 pkt 45 ustawy z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia. Środek spożywczy zafałszowany to taki, którego skład lub inne właściwości zostały zmienione, a konsument nie został o tym poinformowany w sposób wymagany przepisami (w szczególności rozporządzeniem UE nr 1169/2011 o przekazywaniu konsumentom informacji na temat żywności), albo w którym wprowadzono zmiany mające ukryć rzeczywisty skład lub właściwości. Ustawa wskazuje przykładowo, że środek jest zafałszowany m.in. gdy: dodano substancje zmieniające jego skład lub obniżające wartość odżywczą; odjęto lub zmniejszono zawartość składnika decydującego o wartości odżywczej; dokonano zabiegów ukrywających rzeczywisty skład lub nadających pozór należytej jakości; albo niezgodnie z prawdą podano nazwę, skład, datę lub miejsce produkcji, termin przydatności bądź w inny sposób nieprawidłowo oznakowano produkt. To definicja techniczna — punkt wyjścia dla oceny, jakie konkretnie przepisy mają zastosowanie w danej sprawie.

Odpowiedzialność administracyjna: kontrole i kary pieniężne

Rynek żywności w Polsce nadzorują przede wszystkim Państwowa Inspekcja Sanitarna (sanepid), odpowiadająca głównie za bezpieczeństwo zdrowotne żywności, oraz Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS), odpowiadająca za jakość handlową, w tym zgodność oznakowania ze stanem faktycznym. To właśnie zafałszowanie produktu (rozbieżność między deklaracją a rzeczywistym składem) jest typowym przedmiotem kontroli IJHARS. Za wprowadzenie do obrotu artykułu rolno-spożywczego zafałszowanego IJHARS może nałożyć karę pieniężną na podstawie art. 40a ustawy z 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych — co do zasady do 10% przychodu osiągniętego w roku poprzedzającym wymierzenie kary. Z kolei na gruncie ustawy z 2006 r. naruszenia związane z oznakowaniem, prezentacją i reklamą żywności mogą skutkować karą pieniężną nakładaną przez wojewódzkiego inspektora sanitarnego (art. 103) — w wysokości do trzydziestokrotności przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej za rok poprzedni. Organy ustalają wysokość kary z uwzględnieniem m.in. stopnia szkodliwości czynu, zakresu naruszenia, dotychczasowej działalności podmiotu i wielkości obrotu. Kara administracyjna jest niezależna od ewentualnej odpowiedzialności karnej — oba reżimy mogą wystąpić równolegle.

Odpowiedzialność karna: art. 97 ustawy o bezpieczeństwie żywności i art. 286 k.k.

Sama ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia zawiera przepisy karne. Najbardziej bezpośredni jest art. 97: kto produkuje lub wprowadza do obrotu środek spożywczy zepsuty lub zafałszowany, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku; jeżeli czyn dotyczy środków spożywczych o znacznej wartości — karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 3. Odrębnie art. 96 penalizuje produkcję lub wprowadzanie do obrotu środka spożywczego szkodliwego dla zdrowia lub życia (grzywna, ograniczenie wolności albo do 2 lat, a w odniesieniu do żywności specjalnego przeznaczenia, suplementów diety i nowej żywności — do 3 lat). Niezależnie od tego, jeśli przedsiębiorca świadomie wprowadza odbiorcę w błąd, by osiągnąć korzyść majątkową, i doprowadza go do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, może odpowiadać za oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego — zagrożone karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 (w wypadku mniejszej wagi: grzywna, ograniczenie wolności albo do 2 lat; przy szkodzie w mieniu znacznej lub wielkiej wartości kwalifikacja i zagrożenie ulegają zaostrzeniu na zasadach ogólnych). W praktyce ten sam stan faktyczny bywa rozpatrywany pod kątem kilku kwalifikacji jednocześnie; o tym, czy mamy do czynienia wyłącznie z naruszeniem administracyjnym, czy także z przestępstwem, decydują przede wszystkim zamiar sprawcy oraz skutek czynu.

Odpowiedzialność cywilna wobec kontrahentów i konsumentów

Trzecią płaszczyzną jest odpowiedzialność cywilna. Wprowadzenie do obrotu produktu niezgodnego z deklaracją może rodzić roszczenia z tytułu rękojmi i niezgodności towaru z umową, roszczenia odszkodowawcze kontrahentów (np. dystrybutorów, którzy ponieśli straty lub musieli wycofać towar), a w relacjach z konsumentami także konsekwencje na gruncie przepisów o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym oraz o ochronie konkurencji i konsumentów (postępowania UOKiK). Dla firmy oznacza to, że nawet przy braku zarzutów karnych skutki finansowe i reputacyjne mogą być znaczące — dlatego ocena ryzyka powinna obejmować wszystkie trzy reżimy łącznie.

Na czym polega obrona firmy

Linia obrony zależy od reżimu i stanu faktycznego. W sprawach karnych kluczowe bywa wykazanie braku zamiaru oszukańczego (przy art. 286 k.k. konieczny jest zamiar bezpośredni kierunkowy) oraz rzetelne podważenie wartości dowodowej próbek i wyników badań. Istotne są tu procedury poboru i przechowywania próbek, zachowanie tzw. próbki kontrolnej, prawidłowość czynności kontrolnych oraz metodyka badań laboratoryjnych — błędy proceduralne mogą osłabić zarzuty. Pomocna bywa opinia biegłego z zakresu technologii lub analityki żywności, a także wykazanie, że rozbieżność wynikała z naturalnej zmienności surowca lub niezawinionego błędu, a nie z celowego zafałszowania. W postępowaniach administracyjnych obrona koncentruje się m.in. na kwestionowaniu ustaleń faktycznych, prawidłowości decyzji oraz na argumentacji co do wysokości kary (przesłanki miarkowania). Prawnik reprezentuje firmę w kontaktach z organami, w postępowaniu odwoławczym i przed sądem administracyjnym.

Doradztwo prewencyjne i system zgodności

Najskuteczniejsza obrona zaczyna się przed kontrolą. W warstwie prewencyjnej prawnik pomaga zbudować i udokumentować system zgodności: audyty oznakowania pod kątem rozporządzenia 1169/2011 i przepisów krajowych, procedury identyfikowalności (traceability), weryfikację dostawców i klauzule autentyczności w umowach (gwarancje pochodzenia i składu, prawo do audytu, mechanizmy reklamacyjne), a także przygotowanie firmy do kontroli i procedury reagowania (w tym wycofania produktu z rynku, jeśli zajdzie taka potrzeba). Udokumentowana należyta staranność nie tylko zmniejsza ryzyko zafałszowania, lecz także stanowi materiał dowodowy świadczący o braku zamiaru — co bywa istotne zarówno w sprawie karnej, jak i przy miarkowaniu kary administracyjnej.