Adwokat ds. praw osadzonych - czym się zajmuje i jak może pomóc?

Pozbawienie wolności nie oznacza utraty wszystkich praw. Osadzony zachowuje godność oraz szereg uprawnień gwarantowanych przez Kodeks karny wykonawczy i Konstytucję, a adwokat pomaga te uprawnienia egzekwować. W praktyce wsparcie obrońcy dotyczy najczęściej trzech obszarów: korzystniejszego ukształtowania sposobu odbywania kary (warunkowe przedterminowe zwolnienie, dozór elektroniczny, przerwa w karze), reagowania na naruszenia praw skazanego w zakładzie karnym oraz prób wzruszenia prawomocnego, ale wadliwego wyroku.

Humanitarne traktowanie i godność skazanego

Podstawową zasadą polskiego prawa karnego wykonawczego jest humanitarne traktowanie osadzonych z poszanowaniem ich godności (art. 4 Kodeksu karnego wykonawczego - to ten kodeks, a nie Kodeks karny, reguluje wykonywanie kary). Zakazane jest poddawanie skazanego torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu. Jeżeli warunki odbywania kary naruszają te standardy - np. z powodu przeludnienia, braku odpowiedniej opieki medycznej czy złych warunków bytowych - osadzony może składać skargi do administracji zakładu, do sędziego penitencjarnego oraz dochodzić zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych na drodze cywilnej (art. 24 i 448 Kodeksu cywilnego). Adwokat pomaga te roszczenia formułować i udokumentować.

Warunkowe zwolnienie, dozór elektroniczny i przerwa w karze

Dużą część pracy obrońcy stanowią wnioski zmieniające sposób wykonania kary. Warunkowe przedterminowe zwolnienie reguluje art. 77 i nast. Kodeksu karnego - co do zasady można się o nie ubiegać po odbyciu połowy kary, a wobec recydywy po dwóch trzecich. Dozór elektroniczny (odbywanie kary poza zakładem, z monitorowaniem) jest dopuszczalny przy karach nieprzekraczających ustawowego progu i przy spełnieniu przesłanek z Kodeksu karnego wykonawczego. W sytuacjach losowych, np. ciężkiej choroby, możliwe jest ubieganie się o przerwę w karze. Adwokat ocenia, które z tych instytucji są realnie dostępne, i przygotowuje uzasadniony wniosek do sądu penitencjarnego.

Wzruszenie wadliwego wyroku i odszkodowanie za niesłuszne skazanie

Jeżeli pojawiają się nowe fakty, dowody lub ujawniono uchybienia proceduralne, obrońca może wnioskować o wznowienie postępowania (art. 540 i nast. Kodeksu postępowania karnego) albo - w określonych przypadkach - o kasację. Osobie, która została niesłusznie skazana lub bezpodstawnie pozbawiona wolności, przysługuje odszkodowanie i zadośćuczynienie od Skarbu Państwa na podstawie rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego (art. 552 i nast. KPK). To są realne ścieżki polskiego prawa - w odróżnieniu od ogólnikowych odwołań do prywatnych detektywów czy modeli rozliczeń znanych z systemów anglosaskich.