Co grozi za wandalizm w Polsce - wykroczenie czy przestępstwo?

Wandalizm w polskim prawie nie jest osobnym terminem ustawowym, lecz potocznym określeniem na umyślne niszczenie, uszkadzanie lub czynienie niezdatną do użytku cudzej rzeczy. To, czy taki czyn będzie wykroczeniem, czy przestępstwem, zależy przede wszystkim od wartości wyrządzonej szkody. Granicą jest obecnie kwota 800 zł - przekroczenie tego progu przesuwa sprawę z kodeksu wykroczeń do kodeksu karnego.

Wykroczenie czy przestępstwo - próg 800 zł

Jeżeli wartość zniszczonego lub uszkodzonego mienia nie przekracza 800 zł, czyn stanowi wykroczenie z art. 124 Kodeksu wykroczeń. Grozi za nie areszt, ograniczenie wolności albo grzywna (do 5000 zł), a sąd może orzec obowiązek zapłaty równowartości szkody. Gdy szkoda przekracza 800 zł, czyn jest przestępstwem z art. 288 § 1 Kodeksu karnego, zagrożonym karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Warto wiedzieć, że próg ten zmieniał się w czasie: do 2017 r. zależał od ułamka najniższego wynagrodzenia, od 2018 r. wynosił 500 zł, a od 2023 r. ustalono go na stałe 800 zł. Wcześniej podawana w opracowaniach kwota 500 zł jest już nieaktualna.

Tryb ścigania i znaczenie zamiaru

Zniszczenie mienia z art. 288 k.k. jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego - bez takiego wniosku postępowanie zasadniczo się nie toczy. Czyn musi być umyślny: przypadkowe, nieumyślne uszkodzenie rzeczy nie wypełnia znamion art. 288 k.k. Jeśli czyn ma charakter chuligański (art. 115 § 21 k.k.) - czyli polega na umyślnym zamachu na mienie podjętym publicznie i bez powodu albo z oczywiście błahego powodu, z okazaniem rażącego lekceważenia porządku prawnego - sąd zaostrza wymiar kary, wymierzając ją powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia.

Odszkodowanie dla pokrzywdzonego

Pokrzywdzony może dochodzić naprawienia szkody na dwa sposoby. W postępowaniu karnym sąd może orzec wobec sprawcy obowiązek naprawienia szkody (art. 46 k.k.) na wniosek pokrzywdzonego. Niezależnie od tego przysługuje droga cywilna - powództwo o odszkodowanie na podstawie art. 415 Kodeksu cywilnego, obejmujące koszt naprawy lub równowartość zniszczonego mienia. Warto gromadzić dowody: zdjęcia uszkodzeń, kosztorysy napraw, zeznania świadków. Roszczenia cywilne ulegają przedawnieniu, dlatego nie należy zwlekać.

Sprawcy nieletni

Wobec osób nieletnich zastosowanie ma ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Sąd rodzinny może zastosować środki wychowawcze (np. nadzór, prace społeczne, zobowiązanie do naprawienia szkody) lub - w poważniejszych przypadkach - środek poprawczy. Cel postępowania wobec nieletnich jest przede wszystkim wychowawczy, a nie represyjny, choć odpowiedzialność za naprawienie szkody nie znika.