Jaki jest cel kary?

Kara w polskim prawie karnym nie jest celem samym w sobie ani zwykłym odwetem. Pełni kilka funkcji jednocześnie: chroni społeczeństwo, ma odstraszać od popełniania przestępstw, naprawiać wyrządzoną szkodę oraz oddziaływać wychowawczo na sprawcę, aby ten nie wrócił na drogę przestępstwa. Te założenia odzwierciedlają tzw. dyrektywy wymiaru kary, które sąd musi uwzględnić przy orzekaniu.

Dyrektywy wymiaru kary (art. 53 KK)

Zgodnie z art. 53 Kodeksu karnego sąd wymierza karę według swojego uznania, w granicach przewidzianych przez ustawę, bacząc, by jej dolegliwość nie przekraczała stopnia winy oraz uwzględniając stopień społecznej szkodliwości czynu. Przepis nakazuje brać pod uwagę cele zapobiegawcze i wychowawcze wobec skazanego (prewencja indywidualna) oraz potrzeby w zakresie kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa (prewencja ogólna). Sąd ocenia m.in. motywację sprawcy, sposób popełnienia czynu, rodzaj i rozmiar szkody, zachowanie po przestępstwie oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy.

Prewencja indywidualna i ogólna

Prewencja indywidualna (szczególna) jest skierowana do konkretnego sprawcy i ma zapobiec ponownemu popełnieniu przestępstwa, m.in. przez resocjalizację. Prewencja ogólna odnosi się do całego społeczeństwa: ma utwierdzać przekonanie, że przestępstwo nie popłaca, a jednocześnie wzmacniać zaufanie do prawa. Polski model kładzie nacisk na tzw. prewencję ogólną pozytywną, czyli kształtowanie świadomości prawnej, a nie na samo zastraszanie surowością kar.

Resocjalizacja i naprawienie szkody

Wykonywanie kary pozbawienia wolności reguluje Kodeks karny wykonawczy, który jako podstawowy cel wskazuje wzbudzanie w skazanym woli współdziałania w kształtowaniu jego społecznie pożądanych postaw, w szczególności poczucia odpowiedzialności i potrzeby przestrzegania porządku prawnego. Służą temu m.in. praca, nauczanie, zajęcia kulturalno-oświatowe oraz podtrzymywanie kontaktów z rodziną. Coraz większą rolę odgrywa też element naprawczy: sąd może orzec obowiązek naprawienia szkody lub nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego (art. 46 KK), co pozwala uwzględnić interes ofiary.

Alternatywy wobec więzienia

Pozbawienie wolności nie jest jedyną reakcją na przestępstwo. Kodeks karny przewiduje karę grzywny, karę ograniczenia wolności (np. nieodpłatna, kontrolowana praca na cele społeczne) oraz środki probacyjne, takie jak warunkowe zawieszenie wykonania kary czy warunkowe umorzenie postępowania. W przypadku drobniejszych czynów takie rozwiązania bywają skuteczniejsze w realizacji celów kary, bo łączą dolegliwość z możliwością pozostania sprawcy w społeczeństwie.