Bezpieczeństwo w szkołach a prawo karne - kto odpowiada za zaniedbania?

Bezpieczeństwo uczniów, dzieci i pracowników w szkołach, przedszkolach, żłobkach i na uczelniach to obowiązek prawny placówki oraz organu prowadzącego. Gdy dochodzi do pożaru, zawalenia konstrukcji, zatrucia, wybuchu instalacji czy innego zdarzenia zagrażającego życiu i zdrowiu, pojawia się pytanie o odpowiedzialność karną osób, które naruszyły reguły bezpieczeństwa. Polskie prawo karne nie zna jednak osobnego rozdziału o przestępstwach przeciwko infrastrukturze edukacyjnej - stosuje się przepisy ogólne Kodeksu karnego oraz przepisy administracyjne (przeciwpożarowe, budowlane, sanitarne i BHP). Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej; kwalifikacja konkretnego zdarzenia zawsze zależy od jego okoliczności i wymaga indywidualnej oceny.

Które przepisy Kodeksu karnego tu obowiązują

Najważniejsze są przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu, uregulowane w rozdziale XX Kodeksu karnego (art. 163-172). Należą do nich m.in.: sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego - takiego jak pożar, zawalenie się budowli, eksplozja materiałów wybuchowych lub łatwopalnych albo rozprzestrzenienie się substancji trujących (art. 163 KK); sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa takiego zdarzenia (art. 164 KK); oraz sprowadzenie niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia wielu osób w inny sposób, np. przez wadliwą instalację czy skażenie (art. 165 KK). Niezależnie od tego osoba, na której ciąży obowiązek opieki nad małoletnim, może odpowiadać za narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 KK).

Forma umyślna i nieumyślna oraz wysokość kar

Większość tych przepisów rozróżnia działanie umyślne i nieumyślne, z odpowiednio surowszą lub łagodniejszą sankcją. Umyślne sprowadzenie pożaru lub zawalenia (art. 163 § 1 KK) jest zagrożone karą pozbawienia wolności od roku do 10 lat, a w postaci nieumyślnej (art. 163 § 2 KK) - karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jeżeli następstwem czynu jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, kary są wyraźnie surowsze: przy umyślności od 2 do 15 lat (art. 163 § 3 KK), a przy nieumyślności od 6 miesięcy do 8 lat (art. 163 § 4 KK). Sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa takiego zdarzenia (art. 164 § 1 KK) zagrożone jest karą od 6 miesięcy do 8 lat. Konkretną kwalifikację i wymiar kary zawsze ustala sąd na podstawie okoliczności danego zdarzenia.

Narażenie człowieka i obowiązek opieki (art. 160 KK)

Artykuł 160 KK chroni indywidualne życie i zdrowie. Kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3 (§ 1). Jeżeli na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną - co w szkole dotyczy m.in. nauczycieli i opiekunów podczas zajęć i wycieczek - kara jest surowsza: od 3 miesięcy do lat 5 (§ 2). Działanie nieumyślne jest zagrożone grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (§ 3). Sprawca, który dobrowolnie uchylił grożące niebezpieczeństwo, nie podlega karze (§ 4).

Odpowiedzialność za bezpieczeństwo i higienę pracy (art. 220 KK)

Wobec pracowników placówki (nauczycieli, personelu administracyjnego, obsługi) zastosowanie może mieć art. 220 KK z rozdziału XXVIII. Kto, będąc odpowiedzialnym za bezpieczeństwo i higienę pracy, nie dopełnia wynikającego stąd obowiązku i przez to naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3 (§ 1); jeżeli działa nieumyślnie - grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (§ 2). Również tu sprawca, który dobrowolnie uchylił niebezpieczeństwo, nie podlega karze. W praktyce odpowiedzialność za BHP w placówce spoczywa przede wszystkim na dyrektorze jako pracodawcy lub osobie kierującej pracownikami.

Obowiązki placówki i rola kancelarii

Placówki oświatowe muszą przestrzegać przepisów o ochronie przeciwpożarowej, prawa budowlanego, przepisów sanitarnych oraz przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy i nauki. Naruszenie tych obowiązków może rodzić nie tylko odpowiedzialność karną wskazanych wyżej osób, lecz także odpowiedzialność cywilną placówki lub organu prowadzącego za szkody wyrządzone uczniom (np. zadośćuczynienie i odszkodowanie na zasadach Kodeksu cywilnego), a obok niej odpowiedzialność dyscyplinarną i administracyjną. Kancelaria prawna może wspierać dyrekcję i organ prowadzący w ocenie zgodności z przepisami, reprezentować placówkę lub osoby fizyczne w postępowaniu karnym, a także dochodzić roszczeń poszkodowanych uczniów i rodziców. Z uwagi na indywidualny charakter każdej sprawy ocena ryzyka i strategia powinny być ustalone z prawnikiem.