Przestępczość transnarodowa a współpraca w sprawach karnych w UE

Najpoważniejsze przestępstwa - terroryzm, handel ludźmi, cyberprzestępczość i oszustwa finansowe - mają coraz częściej charakter transgraniczny. Sprawcy działają w wielu państwach, a dowody, świadkowie i poszkodowani bywają rozproszeni po całej Unii. Utrudnia to ściganie i ochronę ofiar, dlatego Unia Europejska rozwinęła instrumenty współpracy sądowej w sprawach karnych, oparte na zasadzie wzajemnego uznawania orzeczeń. Poniżej wyjaśniamy najważniejsze z nich oraz to, jak najczęściej spotykany w praktyce instrument - europejski nakaz aresztowania - wykonuje się w polskim prawie. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w konkretnej sprawie.

Podstawy traktatowe współpracy

Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych w UE opiera się na Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), w szczególności na art. 82-86. Art. 82 TFUE ustanawia zasadę wzajemnego uznawania wyroków i orzeczeń sądowych oraz pozwala przyjmować minimalne reguły dotyczące m.in. dopuszczalności dowodów czy praw jednostki w postępowaniu karnym. Art. 83 TFUE umożliwia harmonizację definicji przestępstw i sankcji w obszarach szczególnie poważnej przestępczości o wymiarze transgranicznym (m.in. terroryzm, handel ludźmi, nielegalny handel narkotykami, cyberprzestępczość). Na podstawie art. 85 i 86 TFUE działają Eurojust oraz utworzona w oparciu o Eurojust Prokuratura Europejska (EPPO), zajmująca się przestępstwami na szkodę interesów finansowych UE. EPPO rozpoczęła działalność operacyjną 1 czerwca 2021 r.

Kluczowe instrumenty proceduralne

Praktyczną współpracę umożliwia kilka narzędzi. Europejski nakaz aresztowania (ENA), wprowadzony decyzją ramową Rady 2002/584/WSiSW, zastąpił między państwami członkowskimi klasyczną ekstradycję uproszczonym mechanizmem przekazywania osób, opartym na bezpośrednim kontakcie organów sądowych i krótkich terminach. Europejski nakaz dochodzeniowy (END), uregulowany dyrektywą 2014/41/UE, pozwala organom jednego państwa zwrócić się do innego o przeprowadzenie określonych czynności dochodzeniowych i przekazanie ich wyników - zastępując w relacjach unijnych tradycyjną pomoc prawną w zakresie dowodów. Eurojust koordynuje i wspiera śledztwa prowadzone przez kilka państw, ułatwiając wymianę informacji i tworzenie wspólnych zespołów śledczych. System Informacyjny Schengen (SIS) umożliwia z kolei szybkie rozpowszechnianie danych o osobach i rzeczach poszukiwanych, w tym wpisów powiązanych z ENA.

Wykonanie europejskiego nakazu aresztowania w polskim prawie

W polskim porządku prawnym ENA reguluje kodeks postępowania karnego (KPK). Wystąpienie polskiego sądu do innego państwa UE o przekazanie osoby ściganej normuje rozdział 65a (art. 607a i nast. KPK): nakaz wydaje co do zasady właściwy sąd okręgowy na wniosek prokuratora, a wydanie ENA jest niedopuszczalne m.in. w sprawie o przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do roku oraz w celu wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej w wymiarze do 4 miesięcy. Wykonanie nakazu wydanego przez inne państwo UE, gdy poszukiwana osoba znajduje się w Polsce, reguluje rozdział 65b (art. 607k i nast. KPK): po otrzymaniu nakazu prokurator przesłuchuje osobę, poucza ją o treści nakazu i o możliwości wyrażenia zgody na przekazanie, a następnie kieruje sprawę do sądu okręgowego, który orzeka o przekazaniu. KPK przewiduje obligatoryjne i fakultatywne przesłanki odmowy wykonania nakazu; osoba, której dotyczy postępowanie, ma prawo do obrońcy i może kwestionować podstawy przekazania. Konkretne terminy, przesłanki odmowy i tryb zaskarżenia warto zweryfikować w aktualnym tekście KPK lub z pomocą prawnika, ponieważ przepisy bywają nowelizowane.

Gwarancje procesowe dla jednostki

Instrumenty współpracy łączą się z ochroną praw osób objętych postępowaniem. Na poziomie UE przyjęto m.in. dyrektywę 2010/64/UE (prawo do tłumaczenia ustnego i pisemnego w postępowaniu karnym oraz w postępowaniu dotyczącym wykonania ENA), dyrektywę (UE) 2016/343 (domniemanie niewinności i prawo do obecności na rozprawie) oraz dyrektywę (UE) 2016/800 (gwarancje procesowe dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi). Dzięki tym standardom przyspieszone mechanizmy przekazywania osób i pozyskiwania dowodów nie powinny działać kosztem podstawowych praw oskarżonego, w tym prawa do obrony i rzetelnego procesu.

Obszary szczególnego zagrożenia

UE przyjęła dyrektywy nakierowane na konkretne typy przestępczości transgranicznej: zapobieganie handlowi ludźmi i zwalczanie tego procederu (dyrektywa 2011/36/UE), zwalczanie terroryzmu (dyrektywa (UE) 2017/541), ataki na systemy informatyczne (dyrektywa 2013/40/UE, zastępująca decyzję ramową 2005/222/WSiSW) oraz ochronę interesów finansowych UE (dyrektywa (UE) 2017/1371, tzw. dyrektywa PIF). Skala tych zjawisk bywa przedmiotem rozbieżnych szacunków, a publikowane globalne liczby (np. straty z cyberprzestępczości) należy traktować ostrożnie, bo metodologie pomiaru są niejednolite. Pewne jest natomiast, że skuteczne ściganie najpoważniejszych przestępstw transgranicznych wymaga ścisłej współpracy między państwami i jednolitych minimalnych standardów ich definiowania.