Zbrodnie przeciwko pokojowi i ludzkości w polskim prawie - jak są ścigane?

Zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości oraz zbrodnie wojenne to najpoważniejsze kategorie przestępstw znane prawu międzynarodowemu i krajowemu. W polskim Kodeksie karnym z 1997 r. zostały ujęte w rozdziale XVI ("Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne"). Rozdział ten jest wynikiem włączenia do prawa krajowego standardów wypracowanych po II wojnie światowej - od procesów norymberskich po Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego. Rola prawnika (pełnomocnika pokrzywdzonego lub obrońcy) w takich sprawach polega na poruszaniu się jednocześnie po prawie krajowym i międzynarodowym.

Polskie przepisy: rozdział XVI Kodeksu karnego

Centralnym przepisem jest art. 117 KK, który penalizuje wywołanie wojny napastniczej oraz przygotowania do niej i branie udziału w niej. Kolejne przepisy rozdziału (m.in. art. 118 - ludobójstwo, art. 118a - zbrodnie przeciwko ludzkości, art. 119 i nast.) opisują czyny takie jak masowe zamachy na grupy ludności czy stosowanie zakazanych metod prowadzenia działań zbrojnych. Za najcięższe z tych zbrodni grozi kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż określony w ustawie, a w przypadku ludobójstwa - również kara 25 lat pozbawienia wolności albo dożywotniego pozbawienia wolności. Konkretne sankcje należy każdorazowo odczytać z aktualnego brzmienia poszczególnych artykułów.

Brak przedawnienia

Cechą wyróżniającą tę kategorię czynów jest wyłączenie przedawnienia. Zgodnie z art. 105 § 1 KK przepisów o przedawnieniu nie stosuje się m.in. do zbrodni przeciwko pokojowi, ludzkości i zbrodni wojennych. Zasada ta ma także zakotwiczenie w prawie międzynarodowym - w Konwencji ONZ z 1968 r. o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości. Oznacza to, że sprawcy mogą być ścigani niezależnie od tego, ile czasu upłynęło od popełnienia czynu, co stanowi wyraz dążenia do nieuchronności odpowiedzialności.

Wymiar międzynarodowy i współpraca z MTK

Polska podpisała Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego, a następnie go ratyfikowała (dokument ratyfikacyjny złożono w 2001 r.). Zgodnie z art. 91 Konstytucji RP ratyfikowana umowa międzynarodowa stanowi część krajowego porządku prawnego i może być stosowana bezpośrednio. Statut Rzymski nakłada na państwa-strony obowiązki współpracy z Trybunałem, w tym w zakresie zatrzymywania i przekazywania osób oraz pomocy dowodowej. Definicja zbrodni agresji została doprecyzowana poprawkami z konferencji w Kampali (2010 r.), wprowadzającymi art. 8 bis Statutu. W praktyce ściganie tych zbrodni bywa utrudnione przez kwestie jurysdykcyjne i polityczne.