Obrona w sprawach o naruszenie praw autorskich w firmie: jakie masz opcje?

Przedsiębiorca, który korzysta z cudzych zdjęć, tekstów, grafik, czcionek, muzyki czy oprogramowania, może usłyszeć zarzut naruszenia praw autorskich – najczęściej w formie wezwania do zapłaty od fotografa, agencji, banku zdjęć lub kancelarii. W polskim prawie odpowiedzialność za takie naruszenie bywa zarówno cywilna, jak i karna, dlatego warto wiedzieć, jakie linie obrony są realne. Poniżej omawiamy je wyłącznie na gruncie ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 24), a nie amerykańskiej doktryny fair use, która w Polsce nie obowiązuje. Artykuł ma charakter ogólnoinformacyjny i nie stanowi porady prawnej – ocena konkretnej sprawy zależy od jej okoliczności.

Dozwolony użytek po polsku, a nie amerykański „fair use”

Polskie prawo nie zna otwartego, czteroczynnikowego testu fair use znanego z prawa USA. Zamiast tego ustawa o prawie autorskim przewiduje zamknięty katalog przypadków dozwolonego użytku (art. 23 i nast.): m.in. dozwolony użytek osobisty (art. 23), prawo cytatu (art. 29), korzystanie dla celów dydaktycznych i naukowych oraz w działalności bibliotek i archiwów. Obrona oparta na dozwolonym użytku musi więc mieścić się w konkretnym przepisie – samo twierdzenie, że użycie było „przekształcające”, „transformacyjne” czy niekomercyjne, nie wystarczy, bo polska ustawa takich kryteriów nie zna. Dwa ograniczenia są tu kluczowe dla firmy. Po pierwsze, zgodnie z art. 34 korzystanie w ramach dozwolonego użytku co do zasady wymaga wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Po drugie, art. 35 stanowi, że dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu ani godzić w słuszne interesy twórcy – to tzw. test trójstopniowy, który zawęża zakres każdego z wyjątków.

Prawo cytatu w praktyce gospodarczej

Najczęściej powoływanym przez przedsiębiorców wyjątkiem jest prawo cytatu (art. 29). Pozwala ono przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz – w całości – drobne utwory albo rozpowszechnione utwory plastyczne i fotograficzne, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie albo prawa gatunku twórczości. W kontekście biznesowym warto pamiętać o granicach tej instytucji: cytowany fragment musi być częścią nowego, własnego utworu (samoistnej całości), a nie jedynie ozdobnikiem strony czy posta; cel cytatu musi być rzeczywisty (np. komentarz, recenzja), a nie czysto reklamowy; trzeba oznaczyć twórcę i źródło (art. 34). Samo „udostępnienie z podaniem autora” cudzego zdjęcia na firmowych mediach społecznościowych zwykle nie mieści się w prawie cytatu i wymaga licencji.

Kwestionowanie roszczenia i niezależne stworzenie

Prawo autorskie chroni sposób wyrażenia, a nie sam pomysł, ideę czy informację – zgodnie z art. 1 ust. 2¹ ustawy ochroną objęty jest wyłącznie sposób wyrażenia, a nie odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne. Dlatego skuteczną obroną bywa wykazanie, że nasze dzieło powstało samodzielnie, bez kopiowania cudzej twórczości – pomagają w tym szkice, wersje robocze, metadane plików, historia projektu (np. w systemie kontroli wersji) i zeznania świadków. Warto też zbadać samo roszczenie. Można kwestionować, czy utwór, na który powołuje się druga strona, w ogóle podlega ochronie, tj. czy spełnia przesłankę indywidualnej, twórczej działalności (art. 1 ust. 1). Można sprawdzać, czy zgłaszający rzeczywiście dysponuje prawami, na które się powołuje (np. czy nabył autorskie prawa majątkowe na właściwych polach eksploatacji), oraz czy roszczenie nie uległo przedawnieniu. To często najszybsza droga do oddalenia lub obniżenia żądania.

Rola licencji i umów o przeniesienie praw

Najprostszą obroną jest wykazanie, że mieliśmy zgodę uprawnionego. Dobrze sporządzona umowa licencyjna albo umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych powinna precyzować pola eksploatacji, czas i terytorium korzystania. Trzeba pamiętać o wymogach ustawowych: umowa przenosząca autorskie prawa majątkowe oraz licencja wyłączna wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 53 i art. 67 ust. 5), a umowa obejmuje tylko pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione (art. 41 ust. 2). W praktyce gospodarczej kluczowe jest, aby umowy z grafikami, agencjami, fotografami czy programistami jasno wskazywały zakres nabywanych praw oraz prawo do tworzenia opracowań (utworów zależnych). Inaczej firma może faktycznie korzystać z utworu bez wystarczającej podstawy prawnej – nawet jeśli za niego zapłaciła. Odrębną kwestią są autorskie prawa osobiste (np. prawo do oznaczenia autorstwa), które są niezbywalne i pozostają przy twórcy.

Odpowiedzialność cywilna: czego może żądać uprawniony

Po stronie cywilnej uprawniony, którego prawa zostały naruszone, może na podstawie art. 79 żądać m.in.: zaniechania naruszania, usunięcia skutków naruszenia, naprawienia wyrządzonej szkody oraz wydania uzyskanych korzyści. Naprawienie szkody może nastąpić na zasadach ogólnych albo – co częste w praktyce – przez zapłatę sumy ryczałtowej odpowiadającej dwukrotności stosownego wynagrodzenia, które byłoby należne za udzielenie zgody na korzystanie z utworu. Wcześniejsza możliwość żądania trzykrotności tego wynagrodzenia przy naruszeniu zawinionym została uchylona z dniem 1 lipca 2015 r. w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego (sygn. SK 32/14) i obecnie nie obowiązuje. Niezależnie od tego sąd może m.in. orzec o podaniu wyroku do publicznej wiadomości.

Odpowiedzialność karna: kiedy naruszenie staje się przestępstwem

Część naruszeń wypełnia znamiona przestępstw określonych w rozdziale 14 ustawy. Najważniejsze typy to: - przywłaszczenie sobie autorstwa albo wprowadzenie w błąd co do autorstwa cudzego utworu lub artystycznego wykonania, a także rozpowszechnianie utworu bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy (plagiat i pokrewne, art. 115) – zagrożone grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3; - bezprawne rozpowszechnianie cudzego utworu (art. 116) – w typie podstawowym zagrożone grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2, z surowszymi sankcjami w typach kwalifikowanych (m.in. działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub uczynienie z tego stałego źródła dochodu); - bezprawne utrwalanie lub zwielokrotnianie cudzego utworu w celu rozpowszechniania (art. 117). Większość tych przestępstw jest ścigana na wniosek pokrzywdzonego (art. 122). Zakres i wysokość sankcji zależą od okoliczności konkretnego czynu i stopnia winy, dlatego ocenę zarzutu karnego oraz linii obrony warto powierzyć prawnikowi.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania

Po otrzymaniu wezwania do zapłaty lub pozwu rozsądne jest zachowanie spokoju i uporządkowane działanie. W pierwszej kolejności warto zweryfikować zasadność roszczenia (czy utwór jest chroniony, czy nadawca ma prawa, na jakiej podstawie korzystaliśmy z materiału) oraz zabezpieczyć dowody: umowy, licencje, faktury, korespondencję, dokumentację powstania własnego utworu. Nie należy pochopnie podpisywać ugód ani składać oświadczeń o uznaniu roszczenia, a tym bardziej usuwać dowodów lub plików, których dotyczy spór. Warto też pamiętać o terminach wskazanych w piśmie. Z uwagi na to, że gra toczy się często o wysokie kwoty ryczałtowe i ryzyko karne, konsultacja z prawnikiem specjalizującym się w prawie autorskim zwykle się opłaca.