Obrońca w sprawie karnej - jaka jest jego rola i prawa?

Obrońca to uczestnik postępowania karnego, którego zadaniem jest ochrona praw i interesów oskarżonego (a w postępowaniu przygotowawczym - podejrzanego). Prawo do obrony jest gwarantowane konstytucyjnie (art. 42 ust. 2 Konstytucji) oraz w art. 6 Kodeksu postępowania karnego. Obrońca pomaga zrozumieć sytuację procesową, buduje linię obrony, uczestniczy w czynnościach i dba o to, by organy ścigania i sąd respektowały prawa oskarżonego.

Kto może być obrońcą

Zgodnie z art. 82 Kodeksu postępowania karnego obrońcą może być wyłącznie osoba uprawniona do obrony według przepisów o ustroju adwokatury lub ustawy o radcach prawnych - czyli adwokat albo radca prawny. To gwarantuje, że oskarżonego reprezentuje wykwalifikowany prawnik związany tajemnicą zawodową i zasadami etyki.

Ustanowienie i odwołanie obrońcy

Obrońcę ustanawia sam oskarżony, a gdy jest on pozbawiony wolności - może to zrobić inna osoba, o czym oskarżonego niezwłocznie zawiadamia się (art. 83 § 1 KPK). Do działania obrońca potrzebuje upoważnienia (pełnomocnictwa) złożonego do akt sprawy. Stosunek obrończy może ustać m.in. wskutek wypowiedzenia przez oskarżonego lub obrońcę. Jeżeli oskarżony nie ma obrońcy z wyboru, a nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny, może wnosić o obrońcę z urzędu (art. 78 § 1 KPK); wyznacza go prezes lub referendarz sądowy (art. 81 KPK).

Obrona obligatoryjna

W niektórych sytuacjach oskarżony musi mieć obrońcę. Zgodnie z art. 79 § 1 KPK obrona jest obowiązkowa, gdy oskarżony jest nieletni, głuchy, niemy lub niewidomy albo gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności lub stanu zdrowia psychicznego. Sąd może też uznać udział obrońcy za niezbędny ze względu na okoliczności utrudniające obronę (art. 79 § 2 KPK). Odrębnie art. 80 KPK przewiduje obronę obligatoryjną przed sądem okręgowym jako sądem pierwszej instancji, gdy oskarżonemu zarzucono zbrodnię lub gdy jest on pozbawiony wolności.

Granice i etyka obrony

Obrońca działa wyłącznie na korzyść oskarżonego (art. 86 § 1 KPK) i ma autonomię w wyborze linii obrony, nawet jeśli różni się ona od oczekiwań klienta. Nie wolno mu jednak fałszować dowodów ani namawiać do składania fałszywych zeznań - to naruszałoby zasady etyki zawodowej i mogło stanowić przestępstwo. Obrońca jest też związany tajemnicą obrończą, która ma charakter bezwzględny: nie może być z niej zwolniony i nie może zeznawać co do okoliczności, o których dowiedział się prowadząc obronę (art. 178 pkt 1 KPK). W razie konfliktu interesów obrońca powinien wycofać się z reprezentacji.