Unikanie a uchylanie się od opodatkowania - czym się różnią i co grozi?

W języku potocznym 'unikanie' i 'uchylanie się' od podatków bywają używane zamiennie, ale prawnie to dwie różne sytuacje o odmiennych skutkach. Mylenie ich - jak czyniła pierwotna wersja tego tekstu - prowadzi do błędnych wniosków. Unikanie opodatkowania jest przedmiotem klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR) w Ordynacji podatkowej i co do zasady nie jest przestępstwem, lecz konstrukcją prawa podatkowego pozwalającą organom pominąć sztuczne czynności. Uchylanie się od opodatkowania i oszustwo podatkowe to natomiast czyny zabronione - przestępstwa lub wykroczenia skarbowe z Kodeksu karnego skarbowego.

Unikanie opodatkowania - klauzula GAAR

Klauzula ogólna przeciwko unikaniu opodatkowania (General Anti-Avoidance Rule) została wprowadzona do polskiej Ordynacji podatkowej w 2016 roku (art. 119a i nast.). Pozwala ona zakwestionować korzyść podatkową uzyskaną w wyniku czynności dokonanej przede wszystkim w celu jej osiągnięcia, w sposób sztuczny i sprzeczny z celem ustawy podatkowej. Postępowanie w sprawie unikania opodatkowania prowadzi Szef Krajowej Administracji Skarbowej (KAS). Podatnik może wystąpić o opinię zabezpieczającą, która potwierdza, że do jego sytuacji klauzula nie znajdzie zastosowania - opłata za wniosek wynosi 20 000 zł. Funkcjonuje też Rada do Spraw Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania, opiniująca takie sprawy. Skutki zastosowania klauzuli mają charakter podatkowy (określenie zobowiązania), a nie karny.

Uchylanie się i oszustwo podatkowe - odpowiedzialność karna skarbowa

Inaczej jest przy uchylaniu się od opodatkowania. Kodeks karny skarbowy penalizuje m.in. nieujawnienie przedmiotu lub podstawy opodatkowania (art. 54 KKS), podanie nieprawdy lub zatajenie prawdy w deklaracji prowadzące do uszczuplenia podatku (art. 56 KKS) oraz wyłudzenie nienależnego zwrotu, np. VAT (art. 76 KKS). Za te czyny grozi grzywna w stawkach dziennych, a w poważnych przypadkach kara pozbawienia wolności. Wysokość kary zależy m.in. od kwoty uszczuplenia i tego, czy czyn zakwalifikowano jako wykroczenie, czy przestępstwo skarbowe. Podawane w pierwotnym tekście 'kary od 30% do 100% niezapłaconego podatku' odnoszą się do sankcji administracyjnych w VAT i odsetek, a nie do widełek kar z prawa karnego skarbowego - dlatego ten fragment usunięto jako mylący.

Rola obrońcy i doradcy

W sprawie z zakresu klauzuli GAAR pełnomocnik (radca prawny, adwokat, doradca podatkowy) wykazuje rzeczywisty, biznesowy cel transakcji i jej ekonomiczną treść, korzysta z instytucji opinii zabezpieczającej oraz reprezentuje podatnika przed Szefem KAS, dbając o zachowanie terminów na wypowiedzenie się co do zebranego materiału. W sprawie karnej skarbowej obrońca bada zamiar, prawidłowość ustalenia kwoty uszczuplenia oraz możliwość czynnego żalu lub dobrowolnego poddania się odpowiedzialności. Wybór ścieżki zależy od tego, czy mamy do czynienia ze sporem podatkowym, czy z postępowaniem karnym skarbowym.