Mediacja w sprawach karnych i rodzinnych - co robi prawnik i mediator?

Mediacja to dobrowolny i poufny sposób rozwiązywania sporów, w którym bezstronny mediator pomaga stronom samodzielnie wypracować porozumienie. W odróżnieniu od procesu sądowego mediator niczego nie rozstrzyga ani nie narzuca - jedynie ułatwia rozmowę i poszukiwanie rozwiązania, które obie strony uznają za akceptowalne. Mediacja funkcjonuje zarówno w sprawach cywilnych i rodzinnych (na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego), jak i w sprawach karnych (na podstawie Kodeksu postępowania karnego). Warto rozróżnić dwie role: mediatora, który jest neutralny wobec obu stron, oraz adwokata lub radcy prawnego, który reprezentuje interes konkretnej strony i może doradzać jej w trakcie i po mediacji.

Podstawy prawne mediacji w Polsce

Mediację w sprawach cywilnych i rodzinnych regulują art. 183(1)-183(15) Kodeksu postępowania cywilnego. Może być prowadzona na podstawie umowy stron albo postanowienia sądu, który kieruje strony do mediacji (art. 183(8) k.p.c.). W sprawach o rozwód i separację sąd może skierować małżonków do mediacji w celu ugodowego załatwienia spornych kwestii dotyczących m.in. zaspokojenia potrzeb rodziny, alimentów, władzy rodzicielskiej czy kontaktów z dzieckiem (art. 436 i art. 445(2) k.p.c.). Mediacja w sprawach karnych ma odrębną podstawę - art. 23a Kodeksu postępowania karnego - i może zostać zainicjowana przez sąd lub prokuratora za zgodą pokrzywdzonego i oskarżonego. We wszystkich przypadkach udział w mediacji jest dobrowolny, a postępowanie jest niejawne.

Jak przebiega mediacja i jaka jest jej moc prawna

Porozumienie zawarte przed mediatorem nie staje się automatycznie wiążące jak wyrok. W sprawach cywilnych ugodę mediacyjną sąd zatwierdza - przez nadanie klauzuli wykonalności (jeżeli podlega wykonaniu w drodze egzekucji) lub przez postanowienie o zatwierdzeniu (art. 183(14) k.p.c.). Dopiero zatwierdzona ugoda ma moc ugody zawartej przed sądem i może być podstawą egzekucji. W sprawach karnych wynik mediacji (np. naprawienie szkody, przeproszenie) sąd bierze pod uwagę przy wyrokowaniu, lecz to sąd wydaje orzeczenie. Mediator nie udziela porad prawnych i nie ocenia, kto ma rację - dlatego każda strona powinna korzystać z własnego pełnomocnika, który wyjaśni jej prawa i skutki proponowanych zapisów ugody.

Korzyści i ograniczenia mediacji

Mediacja bywa szybsza i tańsza od procesu, pozwala zachować poufność oraz lepsze relacje między stronami, co ma szczególne znaczenie tam, gdzie strony będą się nadal kontaktować (np. wspólne wychowywanie dzieci po rozwodzie). Koszty mediacji umownej ustalają strony z mediatorem, a w mediacji ze skierowania sądu obowiązują stawki określone w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości. Mediacja nie zadziała jednak bez dobrej woli obu stron - odmowa udziału jednej z nich kończy próbę polubownego załatwienia sprawy i sprawa wraca na drogę sądową. Sama odmowa udziału w mediacji nie może być traktowana jako przyznanie się czy okoliczność obciążająca.