Adwokat osoby z zaburzeniami psychicznymi w procesie karnym - co robi?

Gdy osoba podejrzana lub oskarżona w procesie karnym ma zaburzenia psychiczne, polskie prawo przewiduje szczególne mechanizmy ochrony jej praw. Najważniejsze z nich to obowiązkowa obrona z udziałem adwokata lub radcy prawnego, badanie stanu psychicznego przez biegłych oraz ocena poczytalności w chwili czynu. Rola obrońcy polega tu nie na deklarowaniu "współczucia", lecz na pilnowaniu, by sąd prawidłowo ustalił zdolność oskarżonego do udziału w postępowaniu i jego odpowiedzialność karną.

Obrona obligatoryjna - kiedy adwokat jest obowiązkowy

Zgodnie z art. 79 Kodeksu postępowania karnego oskarżony musi mieć obrońcę między innymi wtedy, gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy jego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem nie była w czasie czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona, a także gdy istnieje wątpliwość, czy stan zdrowia psychicznego pozwala mu na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny. Jeśli oskarżony nie ma obrońcy z wyboru, sąd wyznacza obrońcę z urzędu. Brak obrony obligatoryjnej tam, gdzie jest wymagana, stanowi tzw. bezwzględną przyczynę odwoławczą i może skutkować uchyleniem wyroku.

Niepoczytalność i poczytalność ograniczona (art. 31 KK)

Kodeks karny rozróżnia dwie sytuacje. Niepoczytalność (art. 31 § 1 KK) to całkowite wyłączenie zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych - sprawca nie popełnia wówczas przestępstwa. Poczytalność w znacznym stopniu ograniczona (art. 31 § 2 KK) nie wyłącza winy, ale pozwala sądowi nadzwyczajnie złagodzić karę. Ocena tych okoliczności należy do sądu, który opiera się na opinii biegłych psychiatrów (a w razie potrzeby psychologa).

Środki zabezpieczające zamiast kary

Jeśli sprawca działał w stanie niepoczytalności i sąd umarza postępowanie, możliwe jest orzeczenie środka zabezpieczającego - na przykład pobytu w zakładzie psychiatrycznym (art. 93a i nast. KK) - gdy jest to konieczne dla zapobieżenia ponownemu popełnieniu czynu zabronionego. Środek ten nie jest karą; jego celem jest leczenie i ochrona społeczeństwa, a sąd okresowo kontroluje, czy jego dalsze stosowanie jest potrzebne.