Prawnik w sprawach dopingowych w sporcie - kiedy doping jest przestępstwem?

Doping w sporcie w Polsce funkcjonuje na dwóch równoległych płaszczyznach, które łatwo pomylić. Pierwsza to odpowiedzialność dyscyplinarna zawodnika - prowadzona przez Polską Agencję Antydopingową (POLADA) i jej Panel Dyscyplinarny, oparta na Światowym Kodeksie Antydopingowym i ustawie z dnia 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie (Dz.U. 2017 poz. 1051 z późn. zm.). Druga to odpowiedzialność karna - ale uwaga: samo wykrycie substancji zakazanej w organizmie zawodnika co do zasady NIE jest przestępstwem. Przestępstwem jest natomiast podawanie tych substancji innym osobom, szczególnie małoletnim, oraz utrudnianie kontroli antydopingowej. Prawnik prowadzący takie sprawy musi sprawnie poruszać się w obu reżimach, bo od ich rozróżnienia zależy cała strategia. W tym artykule wyjaśniamy, kto i kiedy odpowiada karnie, jak przebiega postępowanie dyscyplinarne, jakie sankcje grożą zawodnikowi oraz jak realnie wygląda obrona.

Doping dyscyplinarny a doping karny - dwie różne sprawy

Najczęstszy błąd to założenie, że pozytywny wynik kontroli oznacza proces karny. Tak nie jest. Zawodnik, u którego stwierdzono substancję z listy zakazanej WADA, odpowiada przede wszystkim dyscyplinarnie przed Panelem Dyscyplinarnym przy POLADA. To postępowanie quasi-sądowe, ale nie karne w rozumieniu Kodeksu karnego - jego wynikiem jest dyskwalifikacja, a nie wpis do Krajowego Rejestru Karnego. Odpowiedzialność karna pojawia się dopiero wtedy, gdy zachowanie wyczerpuje znamiona czynu z ustawy o zwalczaniu dopingu w sporcie - czyli np. ktoś PODAJE małoletniemu substancję zakazaną lub handluje takimi substancjami. Praktyczny wniosek dla zawodnika: jeśli wpadłeś na kontroli, w pierwszej kolejności bronisz się przed Panelem Dyscyplinarnym, a nie w prokuraturze. Inaczej wygląda sytuacja trenera czy lekarza, który substancję podał - tam realne jest postępowanie karne.

Kiedy doping jest przestępstwem - przepisy karne ustawy z 2017 r.

Ustawa o zwalczaniu dopingu w sporcie w rozdziale dotyczącym przepisów karnych typizuje konkretne czyny. Karalne jest m.in. podawanie małoletniemu substancji zakazanej lub stosowanie wobec niego metody zakazanej (zagrożenie karą pozbawienia wolności, w typie podstawowym do 3 lat). Karalne jest również wprowadzanie do obrotu lub uczestniczenie w obrocie substancjami zakazanymi w celu użycia ich w sporcie - tu ustawodawca przewiduje surowszą odpowiedzialność, sięgającą wyższego górnego progu kary pozbawienia wolności. Co istotne, odpowiedzialność karną ponosi nie zawodnik, który sam przyjął substancję, lecz osoba, która ją podała, dostarczyła lub wprowadziła do obrotu - najczęściej członek personelu pomocniczego: trener, lekarz, fizjoterapeut a lub pośrednik. Prawnik weryfikuje przede wszystkim, czy w ogóle doszło do czynu zabronionego, czy substancja figuruje na liście zakazanej w dacie czynu oraz czy wykazano umyślność. Bez tych elementów nie ma przestępstwa.

POLADA i Panel Dyscyplinarny - jak działa kontrola antydopingowa

POLADA to państwowa osoba prawna powołana ustawą z 2017 r., odpowiedzialna za pobieranie próbek, prowadzenie listy substancji i metod zakazanych oraz organizację postępowań. Kontrola może odbywać się w trakcie i poza zawodami. Naruszeniem przepisów antydopingowych jest nie tylko obecność substancji w próbce, ale także m.in. odmowa lub uchylanie się od poddania się kontroli (tzw. unikanie pobrania próbki), manipulowanie elementem kontroli, posiadanie substancji zakazanej oraz naruszenie obowiązków informacyjnych co do miejsca pobytu (whereabouts). Po stwierdzeniu naruszenia sprawę rozpoznaje niezależny Panel Dyscyplinarny działający przy POLADA. To kluczowy moment dla obrony - na tym etapie analizuje się łańcuch dowodowy (chain of custody), prawidłowość zaplombowania i transportu próbki A i B oraz dochowanie procedur laboratoryjnych. Każde uchybienie proceduralne może podważyć wynik.

Sankcje dyscyplinarne - okresy dyskwalifikacji

Sankcje wynikają ze Światowego Kodeksu Antydopingowego, który POLADA stosuje w polskim porządku. Standardowy okres dyskwalifikacji za obecność substancji zakazanej to do 4 lat, a w przypadku tzw. substancji specyficznych lub zanieczyszczonych produktów może być krótszy - jeśli zawodnik wykaże brak winy lub jej znikomy stopień, możliwe jest istotne złagodzenie, a wyjątkowo nawet odstąpienie od kary. Recydywa antydopingowa oraz doping zorganizowany skutkują surowszymi sankcjami, do dożywotniej dyskwalifikacji włącznie. Kluczowe znaczenie ma wykazanie, jak substancja znalazła się w organizmie - np. udokumentowanie skażonego suplementu lub leku przyjmowanego za zgodą lekarza (TUE - wyłączenie dla celów terapeutycznych). Prawnik buduje obronę wokół stopnia zawinienia, bo to on wprost przekłada się na długość zakazu startów.

Jak wygląda realna obrona zawodnika - krok po kroku

Praktyczna obrona ma kilka etapów. Krok 1: natychmiast po informacji o niekorzystnym wyniku analitycznym - żądanie analizy próbki B (zawodnik ma prawo być przy niej obecny lub wyznaczyć przedstawiciela). Krok 2: zebranie dokumentacji medycznej, recept, etykiet suplementów, dowodów zakupu - to materiał do wykazania źródła substancji. Krok 3: weryfikacja procedury - czy formularz kontroli wypełniono poprawnie, czy zachowano łańcuch nadzoru nad próbką, czy laboratorium miało akredytację WADA. Krok 4: w razie potrzeby opinia biegłego z zakresu farmakologii lub analityki - np. dla wykazania możliwości skażenia. Krok 5: postępowanie przed Panelem Dyscyplinarnym i argumentacja co do braku lub znikomego stopnia winy. Krok 6: odwołanie - od orzeczeń Panelu przysługuje droga odwoławcza, a w sprawach o zasięgu międzynarodowym ostateczną instancją bywa Trybunał Arbitrażowy ds. Sportu (CAS) w Lozannie. Terminy są krótkie i bezwzględne, więc zwłoka kosztuje sprawę.

Odpowiedzialność trenera, lekarza i personelu pomocniczego

To właśnie wokół personelu pomocniczego koncentruje się odpowiedzialność karna. Trener, lekarz sportowy czy fizjoterapeuta, który podaje zawodnikowi substancję zakazaną - zwłaszcza małoletniemu - naraża się na odpowiedzialność karną z ustawy o zwalczaniu dopingu w sporcie. Jeśli przy okazji dochodzi do wprowadzania substancji do obrotu, w grę wchodzą także przepisy karne związane z obrotem lekami i prawem farmaceutycznym. Lekarz może dodatkowo odpowiadać zawodowo przed izbą lekarską. W praktyce prawnik reprezentujący personel sprawdza, czy podanie substancji było udowodnione (czy są świadkowie, dokumentacja, korespondencja), czy zachodziła umyślność oraz czy substancja w dacie czynu rzeczywiście była zakazana. Obrona personelu różni się więc fundamentalnie od obrony zawodnika - tu stawką jest wyrok karny, nie tylko zakaz startów.

Koszty pomocy prawnej i czego oczekiwać od kancelarii

Wynagrodzenie prawnika w sprawach dopingowych ustala się indywidualnie - w polskich realiach rozlicza się je w złotych, najczęściej ryczałtem za etap (postępowanie przed Panelem Dyscyplinarnym, odwołanie, ewentualne postępowanie karne) lub według stawki godzinowej. Do tego dochodzą koszty opinii biegłych, które przy sprawach analitycznych potrafią być znaczące. Dobry pełnomocnik nie obiecuje wyniku - obietnica uniewinnienia czy uchylenia dyskwalifikacji to sygnał ostrzegawczy. Powinien natomiast jasno wskazać szanse, ryzyka i terminy. Warto wybierać kancelarię z doświadczeniem w prawie sportowym i postępowaniach przed Panelem Dyscyplinarnym, bo specyfika dowodu analitycznego i Kodeksu WADA jest odległa od typowego procesu karnego.