Środki zabezpieczające w prawie karnym - rola adwokata, pobyt w zakładzie psychiatrycznym i kontrola sądowa (art. 93a-93g k.k.)

Środki zabezpieczające to szczególna kategoria reakcji prawnokarnej. W odróżnieniu od kary, której celem jest odpłata i prewencja, środek zabezpieczający służy ochronie społeczeństwa przed sprawcą, który z powodu choroby psychicznej, zaburzeń lub uzależnienia stwarza realne ryzyko popełnienia kolejnego czynu zabronionego - przy jednoczesnym leczeniu i terapii tego sprawcy. Reżim ten reguluje rozdział X Kodeksu karnego (art. 93a-93g k.k.), a tryb orzekania i wykonywania - Kodeks postępowania karnego i Kodeks karny wykonawczy. Adwokat specjalizujący się w tej materii broni praw osoby, wobec której toczy się postępowanie: kwestionuje przesłanki orzeczenia środka, dba o jego proporcjonalność i wnioskuje o uchylenie lub zmianę na mniej dotkliwy, gdy ustaje konieczność stosowania. Ten artykuł wyjaśnia, jak działają środki zabezpieczające w prawie polskim i na czym polega rola obrońcy.

Czym są środki zabezpieczające i czym różnią się od kary

Środek zabezpieczający nie jest karą - jego podstawą nie jest wina, lecz zagrożenie, jakie sprawca stwarza dla porządku prawnego ze względu na swój stan zdrowia psychicznego lub uzależnienie. Najczęściej orzeka się go wobec sprawców niepoczytalnych (art. 31 § 1 k.k.), wobec których postępowanie karne umarza się, bo nie można przypisać im winy, a mimo to istnieje potrzeba ochrony społeczeństwa i ich leczenia. Środek może też towarzyszyć karze albo następować po niej - np. wobec sprawcy o ograniczonej poczytalności (art. 31 § 2 k.k.) lub uzależnionego. Kluczowa różnica polega na celu: kara patrzy wstecz na popełniony czyn i winę, a środek zabezpieczający patrzy w przyszłość - na ryzyko ponownego czynu i potrzebę terapii. Dlatego środki te są co do zasady stosowane tak długo, jak długo trwa zagrożenie, i podlegają regularnej weryfikacji sądowej.

Katalog środków zabezpieczających - art. 93a k.k.

Kodeks karny przewiduje stopniowany katalog środków, od najmniej do najbardziej dotkliwego. Zgodnie z art. 93a § 1 k.k. są to: elektroniczna kontrola miejsca pobytu, terapia, terapia uzależnień oraz pobyt w zakładzie psychiatrycznym. Najłagodniejsza jest elektroniczna kontrola miejsca pobytu (dozór z wykorzystaniem urządzeń monitorujących), następnie terapia (np. psychoterapia, leczenie ambulatoryjne) i terapia uzależnień (od alkoholu lub innych substancji). Najdalej idący jest pobyt w zakładzie psychiatrycznym, który wiąże się z faktycznym pozbawieniem wolności w warunkach leczniczych. Tytułem środka zabezpieczającego można orzec też - na zasadach z innych przepisów - środki o charakterze prewencyjnym związane z zakazami (np. zakaz zajmowania stanowiska, prowadzenia pojazdów), jeśli ustawa tak przewiduje. Wybór konkretnego środka zależy od stopnia ryzyka i potrzeb terapeutycznych sprawcy.

Zasada konieczności i proporcjonalności - art. 93b k.k.

Najważniejszą gwarancją dla osoby, wobec której rozważa się środek zabezpieczający, jest zasada wyrażona w art. 93b k.k. Sąd może orzec środek tylko wtedy, gdy jest to konieczne, aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego, a inne środki prawne (w tym orzeczone kary lub środki karne) nie są wystarczające. Co więcej, środek musi być proporcjonalny do stopnia społecznej szkodliwości czynu, który sprawca może popełnić, oraz do prawdopodobieństwa jego popełnienia - a także uwzględniać potrzeby i postępy w terapii. Sąd ma obowiązek wybrać środek najmniej dotkliwy, który zapewnia ochronę - pobyt w zakładzie psychiatrycznym jest dopuszczalny dopiero wtedy, gdy łagodniejsze środki nie wystarczą. To właśnie wokół tej zasady koncentruje się obrona: adwokat wykazuje, że ryzyko jest niższe, a cel da się osiągnąć łagodniejszym środkiem, np. terapią ambulatoryjną zamiast detencji.

Pobyt w zakładzie psychiatrycznym wobec sprawcy niepoczytalnego - art. 93g i 99 k.k.

Najpoważniejszy środek - pobyt w zakładzie psychiatrycznym - opisuje art. 93g k.k. Sąd orzeka go wobec sprawcy, który dopuścił się czynu zabronionego w stanie niepoczytalności (art. 31 § 1 k.k.) i którego postępowanie umorzono na podstawie art. 99 k.k., jeżeli istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że popełni ponownie czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną lub upośledzeniem umysłowym. Środek ten przewidziano także wobec sprawców o ograniczonej poczytalności (art. 31 § 2 k.k.) oraz sprawców z zaburzeniami preferencji seksualnych, gdy spełnione są ustawowe przesłanki. W praktyce dotyczy najczęściej czynów najpoważniejszych - przeciwko życiu, zdrowiu, wolności seksualnej. Decyzja sądu opiera się na opiniach biegłych psychiatrów (a w razie potrzeby psychologa i seksuologa), które oceniają stan zdrowia sprawcy i ryzyko recydywy.

Czas trwania i obowiązek okresowej kontroli - art. 93d k.k.

Cechą charakterystyczną pobytu w zakładzie psychiatrycznym jest to, że sąd nie określa z góry czasu jego trwania - środek stosuje się tak długo, jak długo trwa konieczność wynikająca z zagrożenia (art. 93d § 4 k.k.). To rodzi ryzyko nadmiernie długiej detencji, dlatego ustawa wprowadza obowiązek okresowej kontroli. Sąd nie rzadziej niż co 6 miesięcy bada, czy zachodzi potrzeba dalszego stosowania środka, na podstawie aktualnej opinii o stanie zdrowia sprawcy i postępach terapii. Jeżeli konieczność ustała, sąd uchyla środek; jeżeli wystarczy środek łagodniejszy, zmienia go (np. z pobytu w zakładzie na terapię ambulatoryjną z elektroniczną kontrolą miejsca pobytu). Możliwa jest też zmiana w drugą stronę, gdy stan sprawcy się pogarsza. Ten mechanizm sześciomiesięcznej weryfikacji to kluczowy punkt zaczepienia dla obrońcy, który może w każdym cyklu kontrolnym wnosić o uchylenie lub złagodzenie środka.

Rola adwokata w postępowaniu o środek zabezpieczający

Adwokat reprezentujący osobę, wobec której toczy się postępowanie o środek zabezpieczający, działa na kilku płaszczyznach. Po pierwsze - kwestionuje przesłanki: czy rzeczywiście zachodzi wysokie prawdopodobieństwo ponownego czynu, czy opinia biegłych jest rzetelna i aktualna, czy środek jest konieczny i proporcjonalny (art. 93b k.k.). Po drugie - wnioskuje o dopuszczenie dowodu z opinii innych biegłych lub o uzupełnienie opinii, gdy budzi ona wątpliwości. Po trzecie - zapewnia udział sprawcy w posiedzeniach i dba o jego prawa, w tym prawo do wysłuchania. Po czwarte - na etapie wykonawczym, w każdym sześciomiesięcznym cyklu kontroli, składa wnioski o uchylenie środka lub jego zmianę na mniej dotkliwy, powołując się na poprawę stanu zdrowia i postępy terapii. Warto pamiętać, że w postępowaniu, w którym wchodzi w grę pobyt w zakładzie psychiatrycznym, oskarżony (sprawca) musi mieć obrońcę - to obrona obligatoryjna.

Obrona obligatoryjna i gwarancje procesowe

Ze względu na wagę środków zabezpieczających i stan zdrowia psychicznego osoby, której dotyczą, ustawa przewiduje wzmocnione gwarancje. Zgodnie z Kodeksem postępowania karnego oskarżony musi mieć obrońcę m.in. wtedy, gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności, a w sprawach o orzeczenie pobytu w zakładzie psychiatrycznym udział obrońcy jest obowiązkowy. Sąd orzeka po przeprowadzeniu rozprawy lub posiedzenia, z udziałem prokuratora i obrońcy, opierając się na opiniach biegłych psychiatrów. Osoba, wobec której orzeczono środek, oraz jej obrońca mają prawo zaskarżyć orzeczenie. Na etapie wykonywania środka właściwy jest sąd, który decyduje o jego uchyleniu, zmianie lub dalszym stosowaniu - również na wniosek skazanego, jego obrońcy lub kierownika zakładu. Te gwarancje mają zapobiec sytuacji, w której osoba pozostaje pozbawiona wolności dłużej, niż jest to rzeczywiście konieczne.

Łagodniejsze środki jako alternatywa dla detencji

Detencja psychiatryczna nie jest jedyną opcją. Zasada proporcjonalności (art. 93b k.k.) nakazuje sięgać po nią dopiero, gdy łagodniejsze środki nie wystarczą. Alternatywy z katalogu art. 93a k.k. to przede wszystkim: terapia (leczenie ambulatoryjne lub psychoterapia, pozwalająca pozostać w środowisku przy regularnych spotkaniach terapeutycznych), terapia uzależnień (gdy ryzyko wiąże się z alkoholem lub innymi substancjami) oraz elektroniczna kontrola miejsca pobytu (nadzór nad miejscem przebywania bez izolacji w zakładzie). Środki te realnie równoważą ochronę społeczeństwa i powrót sprawcy do funkcjonowania w społeczeństwie. Rolą obrońcy jest przekonanie sądu, popartymi dowodami i opiniami biegłych, że w danym przypadku wystarczy środek łagodniejszy - co jednocześnie chroni prawa osoby i odciąża system lecznictwa zamkniętego. Dobór środka zawsze opiera się na zindywidualizowanej ocenie ryzyka.