Nielegalne wykonywanie zawodu lekarza - co grozi w Polsce?

Leczenie pacjentów bez wymaganych uprawnień jest w Polsce czynem zabronionym, a w cięższych przypadkach - poważnym przestępstwem. Wbrew obiegowym opiniom, nie istnieje jedna ogólna "ustawa o zawodach medycznych", która reguluje wszystkie te sytuacje karą do trzech lat. Odpowiedzialność wynika z kilku precyzyjnych podstaw: ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty (sankcja za samo wykonywanie zawodu bez prawa wykonywania zawodu) oraz Kodeksu karnego (gdy działanie naraża pacjenta na niebezpieczeństwo lub wyrządza mu szkodę na zdrowiu). W artykule wyjaśniamy, jakie uprawnienia są niezbędne, jaka kara grozi za leczenie bez licencji, kiedy sprawa staje się przestępstwem z art. 160 KK, czym jest zakaz wykonywania zawodu oraz jak pacjent może dochodzić odszkodowania od osoby leczącej bezprawnie.

Kto może legalnie wykonywać zawód lekarza w Polsce

Zgodnie z ustawą z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, prawo wykonywania zawodu przyznaje okręgowa rada lekarska. Aby je uzyskać, trzeba spełnić ustawowe warunki: posiadać dyplom lekarza, odbyć staż podyplomowy, zdać Lekarski Egzamin Końcowy (LEK) lub Lekarsko-Dentystyczny Egzamin Końcowy (LDEK), wykazać znajomość języka polskiego oraz pełną zdolność do czynności prawnych i stan zdrowia pozwalający na wykonywanie zawodu. Lekarze z dyplomami spoza Polski (w tym z UE) muszą przejść procedurę uznania kwalifikacji. Samo posiadanie dyplomu medycznego nie wystarcza - bez wpisu na listę członków izby lekarskiej i bez prawa wykonywania zawodu wykonywanie czynności zarezerwowanych dla lekarza jest nielegalne. Dodatkowo prowadzenie podmiotu leczniczego wymaga wpisu do rejestru podmiotów wykonujących działalność leczniczą, prowadzonego przez wojewodę.

Leczenie bez prawa wykonywania zawodu - art. 58 ustawy

Podstawą odpowiedzialności za samo bezprawne leczenie jest art. 58 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Zgodnie z art. 58 ust. 1, kto bez uprawnienia udziela świadczeń zdrowotnych polegających na rozpoznawaniu chorób oraz ich leczeniu, podlega karze grzywny. Surowiej traktowane jest działanie zarobkowe lub wprowadzające w błąd: art. 58 ust. 2 stanowi, że jeżeli sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej albo wprowadza w błąd co do posiadania uprawnienia, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Co istotne, odpowiedzialność powstaje niezależnie od tego, czy pacjentowi wyrządzono szkodę - karalne jest samo udzielanie świadczeń bez uprawnienia. To dlatego osoby reklamujące się jako "specjaliści" bez dyplomu i prawa wykonywania zawodu narażają się na odpowiedzialność nawet wtedy, gdy nikomu fizycznie nie zaszkodziły.

Kiedy bezprawne leczenie staje się przestępstwem z art. 160 KK

Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy bezprawne leczenie zagraża życiu lub zdrowiu pacjenta. Wtedy wchodzi w grę art. 160 Kodeksu karnego, który penalizuje narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Podstawowa kara z art. 160 §1 KK to pozbawienie wolności do lat 3. Jeżeli na sprawcy ciążył szczególny obowiązek opieki nad osobą narażoną (art. 160 §2 KK), zagrożenie wzrasta do kary od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Możliwa jest też odpowiedzialność za skutek: jeżeli bezprawne leczenie spowoduje ciężki uszczerbek na zdrowiu, sprawca odpowiada z art. 156 KK, a za inny (średni lub lekki) uszczerbek - z art. 157 KK. W razie śmierci pacjenta w grę wchodzi art. 155 KK (nieumyślne spowodowanie śmierci) zagrożony karą od 3 miesięcy do 5 lat. Te przepisy stosuje się obok odpowiedzialności z art. 58 ustawy, co realnie podnosi grożącą karę.

Sprzedaż leków i preparatów bez uprawnień

Bezprawna działalność medyczna często łączy się z nielegalnym obrotem produktami leczniczymi. Wprowadzanie do obrotu lub wytwarzanie produktów leczniczych bez wymaganego pozwolenia jest karane na podstawie ustawy z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne. Przykładowo prowadzenie obrotu hurtowego lub detalicznego produktami leczniczymi bez wymaganego zezwolenia oraz wytwarzanie ich bez zezwolenia zagrożone jest grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności (w zależności od konkretnego przepisu - do 2 lat). Osobno karane bywa fałszowanie leków oraz obrót sfałszowanymi produktami leczniczymi, co traktowane jest bardzo surowo z uwagi na bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia. Osoba podszywająca się pod lekarza i jednocześnie sprzedająca "cudowne" preparaty naraża się więc na zbieg kilku podstaw odpowiedzialności karnej.

Zakaz wykonywania zawodu jako środek karny

Wobec osoby skazanej za przestępstwo związane z wykonywaniem zawodu sąd może orzec zakaz wykonywania zawodu. Jest to środek karny uregulowany w art. 41 Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 43 §1 KK zakaz orzeka się w latach, od roku do lat 15. W szczególnie ciężkich przypadkach przestępstw przeciwko wolności seksualnej na szkodę małoletniego sąd może orzec zakaz dożywotnio. Zakaz wykonywania zawodu uniemożliwia legalne udzielanie świadczeń przez czas jego trwania, a jego naruszenie jest odrębnym przestępstwem z art. 244 KK. Należy odróżnić sądowy zakaz wykonywania zawodu (środek karny w sprawie karnej) od kar orzekanych przez sądy lekarskie w postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej, gdzie izba lekarska może m.in. zawiesić lub pozbawić lekarza prawa wykonywania zawodu na podstawie ustawy o izbach lekarskich.

Utrata i zawieszenie prawa wykonywania zawodu lekarza

Lekarz może utracić możliwość praktyki nie tylko wskutek wyroku karnego. Okręgowa rada lekarska może zawiesić prawo wykonywania zawodu m.in. w razie uzasadnionego podejrzenia niezdolności do wykonywania zawodu z powodu stanu zdrowia lub niedostatecznych umiejętności. Postępowanie przed sądem lekarskim może zakończyć się zawieszeniem prawa wykonywania zawodu (na okres od roku do 5 lat) albo jego pozbawieniem - to najsurowsze kary w odpowiedzialności zawodowej. Lekarz, który nie wykonywał zawodu przez okres dłuższy niż 5 lat, a zamierza go podjąć, ma obowiązek odbycia przeszkolenia. Od decyzji o zawieszeniu lub innych rozstrzygnięć przysługują środki odwoławcze, co zapewnia kontrolę instancyjną i drogę do odzyskania uprawnień, jeśli ustaną przyczyny ograniczenia.

Roszczenia pacjenta i jak zgłosić nielegalną praktykę

Pacjent poszkodowany przez osobę leczącą bezprawnie może dochodzić odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie art. 415 KC (odpowiedzialność za czyn niedozwolony) oraz art. 444 i 445 KC (naprawienie szkody na osobie i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę). Roszczenia te są niezależne od postępowania karnego. Jeśli podejrzewasz, że ktoś leczy bez uprawnień: po pierwsze, zabezpiecz dowody - rachunki, wizytówki, reklamy, korespondencję, dokumentację "zabiegów". Po drugie, złóż zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa do prokuratury lub policji (przy narażeniu zdrowia z art. 160 KK ściganie następuje z urzędu). Po trzecie, zgłoś sprawę do okręgowej izby lekarskiej oraz - w razie wątpliwości co do legalności podmiotu leczniczego lub obrotu lekami - do wojewody lub inspekcji farmaceutycznej. Po czwarte, skonsultuj się z prawnikiem, który pomoże prawidłowo zakwalifikować czyn i poprowadzić sprawę o odszkodowanie.