Co grozi za znęcanie się nad zwierzętami? Kary z art. 35 ustawy

Znęcanie się nad zwierzętami jest w Polsce przestępstwem, nie wykroczeniem. Reguluje je ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt, której naczelna zasada brzmi: zwierzę nie jest rzeczą, lecz istotą żyjącą, zdolną do odczuwania cierpienia, i człowiek jest mu winien poszanowanie, ochronę i opiekę (art. 1 ustawy). Definicję znęcania zawiera art. 6 ustawy, a kary określa art. 35. Za znęcanie się nad zwierzęciem grozi kara pozbawienia wolności do lat 3, a jeżeli sprawca działał ze szczególnym okrucieństwem — do lat 5. Poza karą zasadniczą sąd orzeka dodatkowe środki: przepadek zwierzęcia, nawiązkę na cel związany z ochroną zwierząt oraz, w określonych przypadkach, zakaz posiadania zwierząt i zakaz wykonywania zawodów związanych ze zwierzętami. Poniżej wyjaśniamy, co dokładnie jest znęcaniem, jakie grożą kary i jak prawidłowo zareagować, gdy jesteśmy świadkami cierpienia zwierzęcia.

Czym jest znęcanie się nad zwierzęciem (art. 6 ustawy)

Ustawa o ochronie zwierząt definiuje znęcanie szeroko. Zgodnie z art. 6 ust. 2 przez znęcanie rozumie się zadawanie albo świadome dopuszczanie do zadawania bólu lub cierpień zwierzęciu. Ustawa wymienia przykładowy, otwarty katalog takich zachowań, m.in.: umyślne zranienie lub okaleczenie zwierzęcia, bicie, uśmiercanie zwierząt w sposób niedozwolony, utrzymywanie zwierzęcia w niewłaściwych warunkach bytowania, w tym w stanie rażącego zaniedbania lub niechlujstwa, porzucanie zwierzęcia (a w szczególności psa lub kota) przez właściciela, transport w niewłaściwych warunkach, czy trzymanie psa na uwięzi w sposób stały lub przekraczający dopuszczalny czas i długość uwięzi. Kluczowe jest to, że znęcaniem jest nie tylko czynne działanie (np. bicie), lecz także zaniechanie — niezapewnienie zwierzęciu pokarmu, wody, schronienia czy koniecznej pomocy weterynaryjnej. Ten katalog z ustawy ma w praktyce decydujące znaczenie przy kwalifikacji czynu.

Jakie kary grożą za znęcanie się nad zwierzętami (art. 35 ustawy)

Kary określa art. 35 ustawy o ochronie zwierząt. Kto znęca się nad zwierzęciem (art. 35 ust. 1a) podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli sprawca działa ze szczególnym okrucieństwem (art. 35 ust. 2), grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Pojęcie szczególnego okrucieństwa zdefiniowano w ustawie jako przedsiębranie przez sprawcę działań charakteryzujących się drastycznością form i metod zadawania śmierci albo cierpienia, w szczególności zadawanie cierpień powodujące długotrwałe cierpienie. Tej samej karze podlega, kto zabija zwierzę z naruszeniem przepisów ustawy. Warto podkreślić, że obecne progi kar są efektem zaostrzenia prawa nowelizacją z 2017 r. — wcześniej górna granica była niższa. Sąd ustala karę indywidualnie, biorąc pod uwagę m.in. rodzaj i rozmiar cierpienia zwierzęcia oraz postać zamiaru sprawcy.

Środki karne: przepadek zwierzęcia, nawiązka i zakaz posiadania

Skazanie za znęcanie pociąga za sobą obowiązkowe środki dodatkowe. W razie skazania za znęcanie lub za zabicie zwierzęcia z naruszeniem ustawy sąd orzeka przepadek zwierzęcia, jeżeli sprawca jest jego właścicielem (art. 35 ust. 3 ustawy). Sąd orzeka także nawiązkę w wysokości od 1000 zł do 100 000 zł na wskazany cel związany z ochroną zwierząt (art. 35 ust. 5 ustawy) — i to ta nawiązka, a nie zwykła grzywna, jest charakterystyczną sankcją finansową w tych sprawach. W razie skazania za znęcanie ze szczególnym okrucieństwem sąd obligatoryjnie orzeka zakaz posiadania wszelkich zwierząt albo określonej kategorii zwierząt (a w pozostałych przypadkach skazania za znęcanie może taki zakaz orzec) — co do zasady na okres od roku do lat 15. Sąd może również orzec zakaz wykonywania zawodu, prowadzenia działalności lub wykonywania czynności wymagających kontaktu ze zwierzętami. Te środki mają realnie odciąć sprawcę od możliwości powtórzenia czynu.

Jak zgłosić znęcanie się nad zwierzęciem

Gdy jesteśmy świadkami znęcania, należy działać szybko i udokumentować sytuację. Zgłoszenia można dokonać na policję lub do straży gminnej (miejskiej) — w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia zwierzęcia dzwonimy na numer alarmowy 112. Warto zebrać dowody: zdjęcia, nagrania wideo, dokładny adres, datę i godzinę oraz dane ewentualnych świadków. Zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa można złożyć ustnie do protokołu lub pisemnie w jednostce policji albo w prokuraturze; może być anonimowe, choć zgłoszenie z danymi ułatwia kontakt i postępowanie. Pomocne jest też powiadomienie organizacji społecznej, której statutowym celem jest ochrona zwierząt, oraz powiatowego lekarza weterynarii. Ważne: nie zabieramy zwierzęcia samodzielnie z cudzej posesji bez podstawy prawnej — możemy w ten sposób narazić się na zarzut naruszenia miru domowego lub kradzieży. Od decyzji o odebraniu zwierzęcia są właściwe procedury i organy.

Tryb interwencyjnego odebrania zwierzęcia (art. 7 ustawy)

Ustawa przewiduje szczególny tryb na wypadek, gdy zwierzę jest traktowane w sposób stanowiący znęcanie. Co do zasady decyzję o czasowym odebraniu zwierzęcia wydaje wójt, burmistrz lub prezydent miasta — z urzędu albo na wniosek policji, straży gminnej, lekarza weterynarii lub upoważnionego przedstawiciela organizacji społecznej chroniącej zwierzęta (art. 7 ust. 1 ustawy). W przypadkach niecierpiących zwłoki, gdy dalsze pozostawanie zwierzęcia u dotychczasowego opiekuna zagraża jego życiu lub zdrowiu, policjant, strażnik gminny lub upoważniony przedstawiciel takiej organizacji może odebrać zwierzę, zawiadamiając o tym niezwłocznie wójta (burmistrza, prezydenta) celem wydania decyzji (art. 7 ust. 3 ustawy). Odebrane zwierzę trafia m.in. do schroniska, gospodarstwa rolnego lub pod opiekę organizacji. To ważne uprawnienie organizacji prozwierzęcych — działają one nie tylko jako zgłaszający, lecz mają realne kompetencje interwencyjne i procesowe.

Rola organizacji społecznych i pełnomocnika w procesie

Organizacje społeczne, których statutowym celem jest ochrona zwierząt, mają w postępowaniu szczególną pozycję. Mogą składać zawiadomienia o przestępstwie, uczestniczyć w interwencyjnym odbieraniu zwierząt, a w postępowaniu karnym — wykonywać prawa pokrzywdzonego i działać jako oskarżyciel posiłkowy (na zasadach Kodeksu postępowania karnego), co pozwala im aktywnie wspierać oskarżenie. W praktyce to często właśnie te organizacje, a nie pokrzywdzony człowiek, prowadzą sprawę. Adwokat lub radca prawny może reprezentować zarówno organizację, jak i osobę zgłaszającą czy świadka. Z drugiej strony osoba oskarżona o znęcanie ma prawo do obrony — obrońca bada, czy zachowanie rzeczywiście wyczerpało znamiona z art. 6 ustawy, czy istniał zamiar (znęcanie jest przestępstwem umyślnym), oraz czy dowody zostały zebrane prawidłowo. Każdej ze stron pomaga rzetelna dokumentacja i znajomość procedury.

Co zrobić krok po kroku, gdy widzisz znęcanie

Po pierwsze, oceń pilność — jeśli życie lub zdrowie zwierzęcia jest bezpośrednio zagrożone, dzwoń na 112. Po drugie, dokumentuj: zrób zdjęcia i nagrania, zapisz adres oraz okoliczności, ustal świadków. Po trzecie, zgłoś sprawę policji lub straży gminnej i powiadom lokalną organizację prozwierzęcą oraz powiatowego lekarza weterynarii. Po czwarte, jeśli to Twoje zwierzę zostało skrzywdzone przez kogoś innego, zachowaj dokumentację weterynaryjną i rachunki — mogą posłużyć do dochodzenia odszkodowania. Po piąte, nie podejmuj działań na własną rękę, które same mogą być bezprawne (wtargnięcie na cudzy teren, zabranie zwierzęcia bez podstawy). Jeżeli potrzebujesz pomocy prawnej, a nie stać Cię na pełnomocnika, możesz skorzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej organizowanej przez powiaty albo zwrócić się do organizacji prozwierzęcej, które często prowadzą takie sprawy nieodpłatnie w interesie zwierzęcia.