Dodatkowy świadek w sprawie cywilnej: jak złożyć wniosek dowodowy i kiedy sąd go uwzględni?

Pytanie "czy mam prawo do dodatkowego świadka w sprawie?" pada w niemal każdym procesie cywilnym, gdy strona zorientuje się, że jeden ze świadków potwierdzi okoliczność, której wcześniej nie udało się udowodnić. Odpowiedź brzmi: tak, masz prawo zgłaszać świadków, ale nie jest to prawo bezwarunkowe. Polskie postępowanie cywilne opiera się na zasadzie kontradyktoryjności (art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego) i to strona, która z danego faktu wywodzi skutki prawne, ma obowiązek go udowodnić (art. 6 Kodeksu cywilnego). Sąd dopuszcza dowód z zeznań świadka, jeżeli dotyczy on faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i nie jest spóźniony. Poniżej tłumaczymy krok po kroku, jak prawidłowo zgłosić dodatkowego świadka, kiedy sąd wniosek pominie i jakie prawa oraz obowiązki ma sam świadek. Materiał dotyczy wyłącznie prawa polskiego.

Podstawa prawna: czego dotyczy dowód z zeznań świadka

Zgodnie z art. 227 KPC przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. To kluczowe sito: jeżeli świadek miałby zeznawać o okolicznościach nieistotnych, bezspornych albo już dostatecznie wyjaśnionych, sąd taki wniosek pominie. Dowód z zeznań świadków regulują art. 258-277 KPC. Aby skutecznie powołać świadka, wniosek dowodowy musi spełniać wymogi art. 235[1] KPC, czyli wskazywać: (1) dowód (imię, nazwisko i adres świadka, by możliwe było wezwanie) oraz (2) fakty, które mają zostać wykazane tym dowodem (tzw. teza dowodowa). Sam zapis "na okoliczność zasadności powództwa" jest wadliwy; trzeba podać konkretne fakty, np. "na fakt zawarcia ustnej umowy pożyczki w dniu 3 marca 2024 r. i przekazania kwoty 10 000 zł". Dobrze sformułowana teza dowodowa zwiększa szanse na dopuszczenie świadka, bo sąd od razu widzi związek zeznań z przedmiotem sporu.

Kiedy zgłosić świadka: pozew, odpowiedź na pozew i ryzyko prekluzji

Najważniejsza praktyczna zasada brzmi: zgłaszaj świadków jak najwcześniej. Powód powinien powołać wszystkie wnioski dowodowe już w pozwie, a pozwany w odpowiedzi na pozew. Wynika to z art. 205[3] i art. 205[12] KPC w postępowaniu, w którym przewodniczący zobowiązał strony do złożenia pism przygotowawczych lub wyznaczył posiedzenie przygotowawcze. Po zatwierdzeniu planu rozprawy strona traci prawo do przytaczania nowych twierdzeń i dowodów, chyba że uprawdopodobni, że ich powołanie nie było wcześniej możliwe albo potrzeba powołania wynikła później. Niezależnie od tego art. 235[2] § 1 pkt 5 KPC pozwala sądowi pominąć dowód powołany jedynie dla zwłoki. W praktyce oznacza to, że "dodatkowy" świadek zgłoszony tuż przed zamknięciem rozprawy zostanie najczęściej pominięty, jeśli nie wykażesz, że wcześniej nie wiedziałeś o tym świadku lub że potrzeba jego przesłuchania pojawiła się dopiero teraz (np. w reakcji na zeznania świadka strony przeciwnej).

Jak napisać i złożyć wniosek o dopuszczenie dodatkowego świadka

Wniosek można złożyć w piśmie procesowym albo ustnie do protokołu na rozprawie. Powinien zawierać: oznaczenie sądu i sygnaturę akt, dane świadka z adresem do wezwania, precyzyjną tezę dowodową (jakie fakty świadek ma potwierdzić) oraz - jeżeli świadek jest zgłaszany po terminie - uzasadnienie braku prekluzji, czyli wyjaśnienie, dlaczego nie dało się go powołać wcześniej. Wzór akapitu: "Wnoszę o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka Jana Kowalskiego, zam. ..., na fakt [opis], przy czym potrzeba powołania tego świadka wynikła dopiero z zeznań świadka strony przeciwnej złożonych na rozprawie w dniu ...". Jeżeli świadek mieszka daleko, możesz wnieść o jego przesłuchanie w drodze pomocy prawnej przez sąd właściwy dla miejsca zamieszkania lub - co coraz częstsze - na odległość przy użyciu urządzeń technicznych (wideokonferencja), zgodnie z art. 263 i art. 235 § 2 KPC.

Kto nie może być świadkiem i kto może odmówić zeznań

Nie każdy może zeznawać. Zgodnie z art. 259 KPC świadkami nie mogą być m.in.: osoby niezdolne do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń, wojskowi i urzędnicy niezwolnieni od zachowania w tajemnicy informacji niejawnych, jeżeli ich zeznanie miałoby być połączone z naruszeniem tej tajemnicy, oraz przedstawiciele ustawowi stron i osoby, które mogą być przesłuchane jako strony. Mediator nie może być świadkiem co do faktów, o których dowiedział się w związku z mediacją (art. 259[1] KPC). Odrębną kwestią jest prawo odmowy zeznań: na podstawie art. 261 § 1 KPC mogą odmówić zeznań małżonkowie stron, ich wstępni, zstępni i rodzeństwo oraz powinowaci w tej samej linii lub stopniu, a także osoby pozostające ze stronami w stosunku przysposobienia; prawo to trwa także po ustaniu małżeństwa lub przysposobienia. Ponadto świadek może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego lub bliskich na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo gdy łączyłoby się z naruszeniem istotnej tajemnicy zawodowej (art. 261 § 2 KPC). Duchowny może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu na spowiedzi.

Obowiązek stawiennictwa i sankcje za nieusprawiedliwione niestawiennictwo

Świadek wezwany przez sąd ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Za nieusprawiedliwione niestawiennictwo sąd skaże świadka na grzywnę (art. 274 § 1 KPC), a w razie ponownego niestawiennictwa może zarządzić jego przymusowe doprowadzenie (art. 274 § 2 KPC). Bezpodstawna odmowa zeznań lub przyrzeczenia również podlega grzywnie, a sąd może nadto zastosować areszt nieprzekraczający tygodnia (art. 276 § 1 i 2 KPC). Maksymalna wysokość grzywny w postępowaniu cywilnym wynosi obecnie 3000 zł (art. 163 § 1 KPC), a nie - jak czasem podają nieaktualne opracowania - sztywno 500 zł. Te środki przymusu mają realny charakter, dlatego strona, która zgłasza świadka, powinna podać prawidłowy adres, a świadek, który nie może się stawić, powinien usprawiedliwić nieobecność (np. zaświadczeniem od lekarza sądowego).

Fałszywe zeznania: realna odpowiedzialność karna

Świadek przed przesłuchaniem jest uprzedzany o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy. Wbrew rozpowszechnionemu i nieaktualnemu poglądowi, że grozi za to "do 3 lat", obowiązujący art. 233 § 1 Kodeksu karnego przewiduje karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 dla osoby, która składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub innym prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę (warunkiem jest uprzedzenie świadka o odpowiedzialności karnej albo odebranie przyrzeczenia). Jeżeli sprawca działa nieumyślnie co do tego, że jego czyn służy za dowód w postępowaniu, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 (art. 233 § 1a KK w zw. z okolicznościami łagodzącymi). Sąd może też zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary lub odstąpić od jej wymierzenia, jeżeli fałszywe zeznanie dotyczy okoliczności niemogących mieć wpływu na rozstrzygnięcie albo gdy sprawca dobrowolnie sprostuje zeznanie, zanim nastąpi - choćby nieprawomocne - rozstrzygnięcie sprawy (art. 233 § 5 KK). To dodatkowy argument, by namawiać świadków wyłącznie do mówienia prawdy.

Koszty świadka i co zrobić, gdy sąd pominie wniosek

Świadek ma prawo do zwrotu kosztów stawiennictwa: kosztów podróży, noclegu, utraconego zarobku lub dochodu (art. 277 KPC oraz ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Żądanie zwrotu należy zgłosić niezwłocznie, najpóźniej w ciągu trzech dni po zakończeniu czynności, do której świadek został wezwany - dlatego warto zachować bilety i zaświadczenie od pracodawcy o utraconym wynagrodzeniu. Koszty te ponosi tymczasowo strona, która świadka powołała (sąd może wezwać ją do uiszczenia zaliczki na poczet tych wydatków pod rygorem pominięcia dowodu). Jeśli sąd postanowi pominąć Twój wniosek dowodowy, masz prawo zgłosić zastrzeżenie do protokołu w trybie art. 162 KPC - bez tego zastrzeżenia utracisz możliwość powoływania się na to uchybienie w apelacji. Postanowienie o pominięciu dowodu nie podlega odrębnemu zaskarżeniu, ale możesz je kwestionować w apelacji od wyroku, jeżeli wpłynęło na wynik sprawy.