Czy mogę powołać biegłego psychologa w mojej sprawie karnej?

Opinia biegłego psychologa potrafi realnie zmienić bieg sprawy karnej. Pozwala wyjaśnić stan psychiczny oskarżonego w chwili czynu, ocenić zdolność świadka do spostrzegania i odtwarzania faktów, a przy poważnych zarzutach - wykazać okoliczności wpływające na poczytalność. Wbrew częstemu przekonaniu strona postępowania nie powołuje biegłego sama, lecz składa wniosek dowodowy, a o dopuszczeniu dowodu decyduje sąd lub prokurator. Możesz też na własny koszt zlecić opinię prywatną, która jednak ma inną wartość procesową niż opinia biegłego sądowego. Poniżej wyjaśniamy, kiedy psycholog wkracza do postępowania karnego, jak skutecznie złożyć wniosek, czym różni się biegły od specjalisty oraz co zrobić, gdy nie zgadzasz się z wnioskami opinii. Podstawą prawną są przede wszystkim art. 192, 193 i 201 Kodeksu postępowania karnego oraz art. 31 Kodeksu karnego.

Po co psycholog w sprawie karnej - rola opinii biegłego

Biegły psycholog dostarcza sądowi wiadomości specjalnych, których orzekający nie posiada. W praktyce realizuje kilka zadań. Po pierwsze, ocenia zdolność świadka do prawidłowego spostrzegania i odtwarzania spostrzeżeń - jest to szczególnie istotne przy zeznaniach dzieci, osób z zaburzeniami pamięci czy w sytuacjach silnego stresu. Po drugie, wspólnie z biegłym psychiatrą uczestniczy w ocenie poczytalności oskarżonego, gdy pojawia się wątpliwość co do jego stanu psychicznego w chwili czynu. Po trzecie, bada osobowość i mechanizmy zachowania, co bywa ważne przy doborze kary i środków. Co istotne, biegły nie ocenia wiarygodności zeznań - to wyłączna kompetencja sądu. Psycholog opisuje jedynie cechy procesów poznawczych i emocjonalnych, które mogą wpływać na treść relacji świadka. Przekroczenie tej granicy (wypowiadanie się wprost o tym, czy ktoś kłamie) osłabia opinię i może zostać zakwestionowane przez stronę przeciwną.

Kto i kiedy może powołać biegłego - podstawa prawna

Zgodnie z art. 193 § 1 KPK, jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego. Decyzję o dopuszczeniu dowodu z opinii podejmuje organ procesowy - w postępowaniu przygotowawczym prokurator (lub działająca z jego upoważnienia policja), a po wniesieniu aktu oskarżenia sąd. Szczególną podstawą udziału psychologa przy przesłuchaniu świadka jest art. 192 § 2 KPK: jeżeli istnieje wątpliwość co do stanu psychicznego świadka, jego stanu rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania przez niego spostrzeżeń, sąd lub prokurator może zarządzić jego przesłuchanie z udziałem biegłego lekarza lub biegłego psychologa, a świadek nie może się temu sprzeciwić. Strona (oskarżony, jego obrońca, pokrzywdzony, oskarżyciel) nie ma władzy samodzielnego powołania biegłego, ale ma pełne prawo złożyć wniosek dowodowy o dopuszczenie takiej opinii.

Jak złożyć wniosek dowodowy o opinię psychologa

Wniosek dowodowy składa się ustnie do protokołu lub na piśmie, na podstawie art. 167 i 169 KPK. Powinien wskazywać: jaki dowód ma być przeprowadzony (opinia biegłego psychologa), jakie okoliczności mają zostać udowodnione (np. zdolność świadka do odtwarzania zdarzenia, stan psychiczny oskarżonego, profil osobowości) oraz dlaczego rozstrzygnięcie tych okoliczności wymaga wiadomości specjalnych. Kluczowe jest wykazanie realnej wątpliwości, a nie samej różnicy w zeznaniach - sama rozbieżność relacji to za mało. Warto wskazać konkretne fakty: dokumentację leczenia, młody wiek świadka, przebyty uraz, objawy zaburzeń. Organ może wniosek uwzględnić albo oddalić, a oddalenie następuje postanowieniem, które musi być uzasadnione (art. 170 KPK). Na niekorzystne decyzje obrońca lub pełnomocnik może reagować zażaleniem lub ponowieniem wniosku przed sądem. Profesjonalnie sporządzony wniosek znacząco zwiększa szansę na dopuszczenie dowodu.

Biegły sądowy a opinia prywatna - różnice

Masz prawo zlecić psychologowi opinię prywatną na własny koszt. Nie jest ona jednak opinią biegłego w rozumieniu KPK - zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dokument taki stanowi tzw. opinię prywatną, traktowaną jak dokument lub element stanowiska strony, a nie samodzielny dowód z opinii biegłego. Może natomiast skutecznie uzasadnić wniosek o powołanie biegłego sądowego albo o dopuszczenie kolejnej opinii. Biegłego sądowego powołuje organ procesowy spośród osób wpisanych na listy biegłych prowadzone przez prezesów sądów okręgowych albo - gdy trzeba - spośród innych osób posiadających wiadomości specjalne (art. 195 KPK). Biegły składa przyrzeczenie, odpowiada karnie za fałszywą opinię (art. 233 § 4 KK) i podlega wyłączeniu na zasadach jak świadek (art. 196 KPK). Te gwarancje sprawiają, że opinia biegłego sądowego ma większą wagę procesową niż prywatna ekspertyza.

Poczytalność oskarżonego - art. 31 KK i rola biegłych

Gdy w grę wchodzi stan psychiczny samego oskarżonego, sąd zazwyczaj powołuje dwóch biegłych psychiatrów, a w razie potrzeby dodatkowo biegłego psychologa (art. 202 KPK). Oceniają oni, czy w chwili czynu oskarżony mógł rozpoznać znaczenie czynu i pokierować swoim postępowaniem. Art. 31 § 1 KK stanowi, że nie popełnia przestępstwa, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem (niepoczytalność). Art. 31 § 2 KK przewiduje poczytalność w znacznym stopniu ograniczoną - wtedy sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. Biegli mogą też wnioskować o obserwację w zakładzie leczniczym (art. 203 KPK), gdy ambulatoryjne badanie nie wystarcza. Ustalenia te bezpośrednio przekładają się na odpowiedzialność karną i ewentualne środki zabezpieczające z art. 93a i nast. KK.

Gdy nie zgadzasz się z opinią - art. 201 KPK

Opinia biegłego nie jest dla sądu wiążąca - podlega ocenie jak każdy inny dowód. Jeżeli opinia jest niepełna lub niejasna albo zachodzi sprzeczność w samej opinii lub między różnymi opiniami, można zażądać uzupełnienia, ustnych wyjaśnień biegłego na rozprawie albo powołania innych biegłych (art. 201 KPK). To podstawowe narzędzie obrony: zamiast ogólnie krytykować wnioski, należy precyzyjnie wskazać luki, błędy metodologiczne lub wewnętrzne sprzeczności. Pomocne bywa zlecenie opinii prywatnej, która ujawni słabości ekspertyzy sądowej i uzasadni wniosek o kolejnego biegłego. Strona ma też prawo zadawać biegłemu pytania podczas przesłuchania. Adwokat dba o to, by zastrzeżenia zostały zgłoszone w odpowiednim terminie i utrwalone w protokole - inaczej trudno będzie skutecznie podnieść je w apelacji.

Koszty opinii i jak je rozliczyć

Wynagrodzenie biegłego sądowego ustala się według rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie wynagrodzeń biegłych - opiera się ono na stawce godzinowej powiązanej z kwotą bazową i wymaga rachunku przedstawianego organowi. W toku postępowania koszty opinii powołanej przez sąd lub prokuratora pokrywa tymczasowo Skarb Państwa, a ostatecznie obciążają one stronę zależnie od wyniku sprawy (art. 616 i nast. KPK) - w razie skazania co do zasady oskarżonego, choć sąd może zwolnić go z kosztów. Opinia prywatna obciąża wyłącznie zlecającego, a jej koszt bywa różny w zależności od zakresu badania i renomy specjalisty. Warto omówić z adwokatem, czy w danej sprawie opłaca się inwestować w opinię prywatną, czy lepiej skoncentrować się na wniosku o biegłego sądowego, którego koszt może ostatecznie zostać rozłożony zgodnie z rozstrzygnięciem o kosztach procesu.