Przestępstwa narkotykowe w Polsce: kary z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii i obrona

Sprawy o narkotyki należą w Polsce do najczęstszych postępowań karnych. Reguluje je ustawa z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (a nie żadna 'ustawa o zapobieganiu narkomanii' znana z tłumaczeń obcych systemów). Ustawa rozróżnia kilka typów czynów: posiadanie, udzielanie, handel (obrót), wytwarzanie i przemyt środków odurzających, substancji psychotropowych oraz tzw. nowych substancji psychoaktywnych (dawnych dopalaczy). Każdy z tych czynów ma własną kwalifikację i własne zagrożenie karą. Ten artykuł wyjaśnia, jakie kary realnie grożą według polskiego prawa, czym jest 'ilość nieznaczna' uzasadniająca umorzenie, jakie prawa ma osoba zatrzymana i na czym polega obrona w sprawie narkotykowej. Treść dotyczy prawa polskiego i nie odnosi się do rozwiązań zagranicznych.

Posiadanie narkotyków - art. 62 ustawy

Podstawowy typ posiadania środków odurzających lub substancji psychotropowych opisuje art. 62 ust. 1 ustawy: kto wbrew przepisom posiada takie środki, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli przedmiotem czynu jest znaczna ilość, zagrożenie wynosi od roku do 10 lat (art. 62 ust. 2). W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (art. 62 ust. 3). Ważne: samo zażycie narkotyku nie jest w Polsce karalne - karalne jest posiadanie. Posiadaniem jest faktyczne, świadome władztwo nad środkiem, choćby krótkotrwałe; sama obecność substancji we krwi nie wystarcza do przypisania posiadania. Granica między ilością 'zwykłą', 'mniejszej wagi' a 'znaczną' jest ocenna i decyduje o niej sąd na tle okoliczności sprawy, dlatego kwalifikacja czynu bywa polem realnej obrony.

Umorzenie przy nieznacznej ilości - art. 62a

Polski ustawodawca przewidział istotny mechanizm łagodzący. Zgodnie z art. 62a ustawy, jeżeli przedmiotem czynu z art. 62 ust. 1 lub 3 jest nieznaczna ilość środków odurzających lub substancji psychotropowych przeznaczonych na własny użytek sprawcy, postępowanie można umorzyć również przed wydaniem postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia, jeżeli orzeczenie wobec sprawcy kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności popełnienia czynu, a także stopień jego społecznej szkodliwości. To nie jest automatyczna depenalizacja - prokurator ma tu uznanie. Skuteczny wniosek obrońcy o zastosowanie art. 62a, poparty np. niekaralnością, ustalonym trybem życia czy podjęciem terapii, potrafi zakończyć sprawę bez procesu i bez wpisu do Krajowego Rejestru Karnego.

Handel, udzielanie i przemyt - surowsze kwalifikacje

Najpoważniejsze są czyny związane z obrotem. Wprowadzanie do obrotu lub uczestniczenie w obrocie (art. 56) zagrożone jest grzywną i karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat, a przy znacznej ilości od 2 do 12 lat. Udzielanie innej osobie środka (art. 58) podlega karze do 3 lat, a jeśli sprawca czyni to w celu osiągnięcia korzyści majątkowej albo udziela małoletniemu (art. 59) - karze od roku do 10 lat, a wobec małoletniego nawet surowiej. Przemyt, czyli przywóz, wywóz lub wewnątrzwspólnotowe nabycie i dostawa (art. 55), zagrożony jest grzywną i pozbawieniem wolności do 5 lat, a przy znacznej ilości od 3 do 15 lat. Wytwarzanie i przetwarzanie (art. 53) w typie kwalifikowanym (znaczna ilość, działanie w celu korzyści) to nawet kara od 3 lat do dożywotniego pozbawienia wolności w skrajnych wariantach po nowelizacjach. Te przepisy pokazują, że kwalifikacja prawna czynu ma dla podejrzanego znaczenie absolutnie kluczowe.

Nowe substancje psychoaktywne (dopalacze)

Po nowelizacji z 2018 r. tzw. dopalacze, czyli nowe substancje psychoaktywne, zostały objęte tym samym reżimem karnym co klasyczne narkotyki. Posiadanie, wytwarzanie i obrót nimi podlega odpowiedzialności karnej na zasadach analogicznych do środków odurzających i substancji psychotropowych. Wcześniej dopalacze ścigano głównie administracyjnie (kary pieniężne nakładane przez inspekcję sanitarną), co okazało się nieskuteczne wobec szybkiej zmiany formuł chemicznych. Wykaz substancji kontrolowanych jest aktualizowany rozporządzeniem ministra zdrowia, dlatego linia obrony bywa oparta na wykazaniu, że dana substancja w dacie czynu nie była jeszcze objęta wykazem albo na sporze o jej tożsamość chemiczną, co wymaga opinii biegłego.

Prawa osoby zatrzymanej w sprawie narkotykowej

Zatrzymanie w sprawie narkotykowej rodzi konkretne uprawnienia gwarantowane Kodeksem postępowania karnego. Zatrzymanemu przysługuje prawo do informacji o przyczynie zatrzymania, prawo do milczenia (nie ma obowiązku składania wyjaśnień obciążających siebie), prawo do kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym oraz prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza. Zatrzymanie nie może co do zasady trwać dłużej niż 48 godzin; w tym czasie zatrzymanego należy zwolnić albo przekazać sądowi z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie, a sąd ma kolejne 24 godziny na decyzję. Zatrzymanemu przysługuje zażalenie na zatrzymanie do sądu. Warto pamiętać: pierwsze przesłuchanie często decyduje o przebiegu całej sprawy, dlatego rozsądne jest skorzystanie z prawa do milczenia do czasu kontaktu z obrońcą.

Leczenie zamiast kary i rola obrońcy

Polskie prawo przewiduje alternatywy wobec klasycznej kary dla osób uzależnionych. Na podstawie art. 70a i 71 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz przepisów o warunkowym zawieszeniu wykonania kary sąd może skierować sprawcę na leczenie, rehabilitację lub udział w programie terapeutycznym, a wobec osoby uzależnionej skazanej na karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą 2 lat - zawiesić jej wykonanie i zobowiązać do leczenia. Możliwe jest też warunkowe umorzenie postępowania (art. 66 k.k.) przy czynach zagrożonych karą do 5 lat, gdy wina i szkodliwość nie są znaczne, a sprawca nie był karany. Rola obrońcy polega na właściwym ukierunkowaniu sprawy: kwestionowaniu kwalifikacji (znaczna ilość czy nie, posiadanie czy obrót), wnioskach o art. 62a lub o leczenie, weryfikacji legalności przeszukania i zatrzymania dowodów oraz negocjacji dobrowolnego poddania się karze (art. 387 k.p.k.) na korzystnych warunkach.