Naruszenie umów międzynarodowych - jakie są możliwe linie obrony państwa?

Państwo, które nie wykonuje zobowiązania wynikającego z umowy międzynarodowej i tym samym narusza prawo, ponosi odpowiedzialność międzynarodową. Prawo międzynarodowe publiczne przewiduje jednak zamknięty katalog okoliczności, które mogą wyłączać bezprawność takiego zachowania (tzw. okoliczności wyłączające bezprawność). Do najczęściej powoływanych należą siła wyższa, stan wyższej konieczności i prawo do samoobrony. Warto od razu zaznaczyć dwie rzeczy. Po pierwsze, jest to zagadnienie z zakresu prawa międzynarodowego publicznego, a nie polskiego prawa krajowego, dlatego poniższy tekst ma charakter wyłącznie ogólnoinformacyjny i nie stanowi porady prawnej. Po drugie, trzeba odróżnić dwa porządki: prawo traktatów (Konwencja wiedeńska o prawie traktatów z 1969 r.) reguluje samo zawieranie, obowiązywanie i wygaśnięcie umów, natomiast prawo o odpowiedzialności państw (skodyfikowane w Artykułach Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o odpowiedzialności państw za czyny międzynarodowo bezprawne z 2001 r.) odpowiada na pytanie, kiedy naruszenie zobowiązania można usprawiedliwić. Linie obrony omawiane poniżej należą głównie do tego drugiego porządku.

Siła wyższa, stan zagrożenia i stan wyższej konieczności

Te trzy konstrukcje opisują Artykuły KPM o odpowiedzialności państw z 2001 r. Siła wyższa (art. 23) obejmuje wystąpienie nieodpartej siły lub nieprzewidzianego zdarzenia, niezależnego od państwa, które obiektywnie i materialnie uniemożliwia wykonanie zobowiązania. Sama trudność, większy koszt czy nieopłacalność wykonania to za mało - musi chodzić o rzeczywistą niemożliwość. Stan zagrożenia, ang. distress (art. 24), pozwala odstąpić od zobowiązania, gdy jest to jedyny rozsądny sposób ratowania życia osób powierzonych pieczy organu państwa (np. dowódcy statku lub statku powietrznego w niebezpieczeństwie). Stan wyższej konieczności, ang. necessity (art. 25), jest sformułowany najbardziej restrykcyjnie i co do zasady ujęty negatywnie: państwo nie może się na niego powołać, chyba że łącznie spełnione są wszystkie przesłanki - działanie jest jedynym sposobem ochrony istotnego interesu przed poważnym i bezpośrednim niebezpieczeństwem, nie narusza poważnie istotnego interesu innego państwa lub całej społeczności międzynarodowej, a samo zobowiązanie nie wyłącza powołania się na ten stan i państwo nie przyczyniło się do jego powstania. Granice tej konstrukcji obrazuje wyrok Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z 25 września 1997 r. w sprawie Gabcikovo-Nagymaros (Węgry/Słowacja), w którym Trybunał uznał kryteria stanu wyższej konieczności za część prawa zwyczajowego, ale stwierdził, że Węgry ich nie spełniły.

Samoobrona (art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych)

Odrębną podstawą jest prawo do samoobrony wynikające z art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych. Karta potwierdza nienaruszalne prawo do indywidualnej lub zbiorowej samoobrony w razie napaści zbrojnej na członka ONZ, do czasu podjęcia przez Radę Bezpieczeństwa środków niezbędnych do utrzymania pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego. Wykonywanie tego prawa obwarowane jest warunkami wypracowanymi również w orzecznictwie: koniecznością i proporcjonalnością reakcji oraz wynikającym wprost z art. 51 obowiązkiem natychmiastowego poinformowania Rady Bezpieczeństwa o podjętych środkach. Środki te nie naruszają kompetencji Rady do działania w celu przywrócenia pokoju. Współcześnie sporne pozostają kwestie wykraczające poza literalne brzmienie przepisu - w szczególności dopuszczalność samoobrony wobec zagrożeń jedynie zapowiadanych (samoobrona wyprzedzająca) oraz wobec podmiotów niepaństwowych. Samoobrona figuruje także jako okoliczność wyłączająca bezprawność w art. 21 Artykułów KPM, gdy działanie jest zgodne z Kartą NZ.

Granice obrony: ius cogens, dalsze obowiązywanie zobowiązania i odszkodowanie

Skuteczne powołanie się na okoliczność wyłączającą bezprawność nie jest swobodną furtką. Po pierwsze, zgodnie z art. 26 Artykułów KPM żadna z tych okoliczności nie usprawiedliwia naruszenia normy bezwzględnie obowiązującej prawa międzynarodowego (ius cogens) - przykładowo zakazu agresji, ludobójstwa czy tortur. Po drugie, art. 27 Artykułów KPM wskazuje, że powołanie się na taką okoliczność pozostaje bez uszczerbku dla obowiązku wykonania zobowiązania, gdy tylko dana okoliczność ustanie, oraz dla kwestii odszkodowania za szkodę materialną wyrządzoną danym czynem. Innymi słowy: wyłączenie bezprawności nie unicestwia samego zobowiązania ani nie zamyka definitywnie sprawy rekompensaty. Trzeba też pamiętać o art. 27 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów - państwo nie może powoływać się na swoje prawo wewnętrzne jako usprawiedliwienie niewykonania traktatu.

Kto i jak ocenia te zarzuty

Zasadność powołania się na okoliczności wyłączające bezprawność oceniają sądy i trybunały międzynarodowe - przede wszystkim Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości oraz trybunały arbitrażowe, o ile zainteresowane państwa uznały ich jurysdykcję. W sprawach dotyczących pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego rolę odgrywa również Rada Bezpieczeństwa ONZ. Sama interpretacja traktatów następuje według reguł Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z 1969 r., z poszanowaniem zasady pacta sunt servanda - umów należy dotrzymywać i wykonywać je w dobrej wierze (art. 26 Konwencji). W praktyce orzeczniczej widać dwie stałe tendencje: ciężar wykazania przesłanek obrony spoczywa na państwie, które się na nią powołuje, a trybunały interpretują te wyjątki wąsko, dążąc do utrzymania stabilności zobowiązań traktatowych.