Obrona w sprawie o wykonywanie czynności leczniczych bez uprawnień

Podstawą odpowiedzialności za leczenie bez uprawnień w Polsce jest art. 58 ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Przepis penalizuje udzielanie świadczeń zdrowotnych polegających na rozpoznawaniu chorób oraz ich leczeniu przez osobę, która nie ma do tego wymaganych uprawnień. Czynności takie wykonywać może co do zasady tylko lekarz z prawem wykonywania zawodu nadanym przez właściwą okręgową izbę lekarską. Polskie prawo nie posługuje się pojęciem "licencji medycznej" — uprawnienie to prawo wykonywania zawodu, a samorząd zawodowy nadzoruje jego posiadanie.

Znamiona czynu i grożące kary

Art. 58 ust. 1 ustawy stanowi, że kto bez uprawnień udziela świadczeń zdrowotnych polegających na rozpoznawaniu chorób oraz ich leczeniu, podlega karze grzywny. Surowszą odpowiedzialność wprowadza ust. 2: jeżeli sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej albo wprowadza w błąd co do posiadania takiego uprawnienia, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. To istotne sprostowanie wobec obiegowych twierdzeń o karze "do 3 lat" — taka sankcja w tej ustawie dotyczy odrębnego czynu (przeprowadzenia eksperymentu medycznego bez wymaganej zgody, art. 58 ust. 4), a nie samego leczenia bez uprawnień.

Możliwe linie obrony

Obrona koncentruje się na znamionach czynu. Po pierwsze, można wykazywać, że dane działanie w ogóle nie było "świadczeniem zdrowotnym polegającym na rozpoznawaniu i leczeniu chorób" w rozumieniu ustawy — np. było jedynie poradnictwem, sprzedażą suplementów czy zabiegiem kosmetycznym nieobjętym monopolem lekarskim. Po drugie, przy zarzucie z ust. 2 kluczowe jest, czy sprawca działał w celu korzyści majątkowej lub wprowadzał w błąd co do uprawnień; brak tych elementów przesuwa czyn do łagodniej karanego ust. 1. Po trzecie, znaczenie ma strona podmiotowa — błędne, lecz usprawiedliwione przekonanie o posiadaniu uprawnień może wpływać na ocenę winy (art. 30 Kodeksu karnego — błąd co do bezprawności). W sytuacjach nagłych zastosowanie może mieć stan wyższej konieczności (art. 26 KK).

Dowody i odpowiedzialność równoległa

W procesie ciężar dowodu spoczywa na oskarżeniu, a obwiniony korzysta z domniemania niewinności. Po stronie obrony pomocna jest dokumentacja: dyplomy, certyfikaty, zaświadczenia o szkoleniach, dokumentacja udzielonych świadczeń i zgody pacjentów. Trzeba pamiętać, że odpowiedzialność karna z art. 58 może iść w parze z odpowiedzialnością cywilną wobec pacjenta, który doznał szkody (art. 415 i nast. Kodeksu cywilnego), oraz — w razie skutku w postaci uszczerbku na zdrowiu — z odpowiedzialnością z przepisów Kodeksu karnego o przestępstwach przeciwko życiu i zdrowiu (np. art. 156, 157 KK). Pierwsza pomoc udzielana w stanie nagłym przez osobę bez uprawnień nie jest natomiast leczeniem w rozumieniu art. 58.