Jakie są możliwe linie obrony w sprawach o zanieczyszczenie wód?

Odpowiedzialność za zanieczyszczenie wód ma w polskim prawie kilka niezależnych warstw: administracyjną (na gruncie ustawy z 20 lipca 2017 r. Prawo wodne oraz ustawy z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska), cywilną (odszkodowawczą) oraz karną (przede wszystkim art. 182 Kodeksu karnego). Te poziomy mogą występować jednocześnie - to samo zdarzenie bywa przedmiotem postępowania karnego, decyzji organu ochrony środowiska i pozwu o naprawienie szkody. Dlatego pierwszym krokiem obrony jest zawsze ustalenie, na którym poziomie toczy się sprawa i jakie znamiona lub przesłanki musi wykazać oskarżyciel albo strona przeciwna. Poniższe uwagi mają charakter ogólny i informacyjny - każda sprawa środowiskowa wymaga indywidualnej analizy dokumentacji, pozwoleń, wyników badań i opinii biegłych. Tekst nie jest poradą prawną.

Trzy poziomy odpowiedzialności - od czego zależy linia obrony

Odpowiedzialność karna opiera się na znamionach czynu zabronionego i na winie sprawcy; ciężar dowodu spoczywa na oskarżycielu, a wątpliwości tłumaczy się na korzyść oskarżonego. Odpowiedzialność administracyjna jest co do zasady oderwana od winy - organ (np. Wody Polskie, organ ochrony środowiska, inspekcja ochrony środowiska) reaguje na sam fakt naruszenia warunków korzystania ze środowiska lub przekroczenia pozwolenia. Odpowiedzialność cywilna zmierza do naprawienia szkody i może opierać się na zasadzie winy albo - w przypadku przedsiębiorstw wprowadzanych w ruch za pomocą sił przyrody lub posługujących się substancjami niebezpiecznymi - na zaostrzonej zasadzie ryzyka. Z tego powodu ta sama linia obrony bywa skuteczna na jednym poziomie, a bezskuteczna na innym: brak winy może wykluczyć skazanie z Kodeksu karnego, lecz nie zawsze uchroni przed administracyjną karą pieniężną czy obowiązkiem usunięcia skutków.

Obrona w postępowaniu karnym (art. 182 k.k.)

Artykuł 182 k.k. penalizuje zanieczyszczenie wody, powietrza lub powierzchni ziemi substancją albo promieniowaniem jonizującym w takiej ilości lub postaci, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka, spowodować istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi, albo zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach (§ 1). Czyn nieumyślny jest zagrożony łagodniej (§ 2). Surowsza odpowiedzialność grozi, gdy czyn popełniono w związku z eksploatacją instalacji działającej w ramach zakładu, na korzystanie którego ze środowiska wymagane jest pozwolenie (§ 3), a także w wariancie nieumyślnym tej kwalifikacji (§ 4). W obronie kwestionuje się przede wszystkim: (1) czy doszło do wprowadzenia substancji do wody, (2) czy ilość lub postać substancji mogła realnie wywołać skutek opisany w przepisie - przepis wymaga sprowadzenia konkretnego zagrożenia, a nie każdego przekroczenia normy, (3) czy spełnione jest kryterium "znacznych rozmiarów" lub "istotnego obniżenia jakości", co zwykle wymaga dowodu z opinii biegłego, oraz (4) postać winy - granica między działaniem umyślnym a nieumyślnym ma istotny wpływ na kwalifikację i wymiar kary. Z uwagi na charakter przepisu kluczowe są dowody: dokumentacja techniczna, wyniki pomiarów, ekspertyzy hydrologiczne i toksykologiczne. Konkretne zagrożenie karą zależy od kwalifikacji czynu i ustaleń sądu - powyższe widełki należy zweryfikować w aktualnym brzmieniu ustawy, ponieważ przepisy karne dotyczące przestępstw przeciwko środowisku były nowelizowane.