Zanieczyszczanie wód w Polsce: odpowiedzialność administracyjna, karna i cywilna

Zanieczyszczanie rzek i jezior to w polskim prawie zagadnienie na styku trzech reżimów odpowiedzialności: administracyjnej, karnej i cywilnej. Korzystanie z wód i odprowadzanie do nich ścieków co do zasady wymaga zgody wodnoprawnej — najczęściej pozwolenia wodnoprawnego — wydawanej przez Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie na podstawie ustawy z 20 lipca 2017 r. Prawo wodne. Naruszenie warunków takiej zgody albo wprowadzanie zanieczyszczeń bez wymaganego pozwolenia może rodzić odpowiedzialność na kilku płaszczyznach jednocześnie. Poniższy przegląd ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej — ocena konkretnej sprawy zależy od jej okoliczności i wymaga kontaktu z prawnikiem.

Zasada „zanieczyszczający płaci" i pozwolenia wodnoprawne

Polski system ochrony wód opiera się na unijnej zasadzie „zanieczyszczający płaci", wyrażonej m.in. w art. 191 ust. 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz w tzw. ramowej dyrektywie wodnej (dyrektywa 2000/60/WE). W praktyce oznacza ona, że koszty zapobiegania zanieczyszczeniom i usuwania ich skutków powinny obciążać sprawcę, a nie ogół społeczeństwa. Narzędziem reglamentacji jest pozwolenie wodnoprawne. W odniesieniu do odprowadzania ścieków określa ono m.in. dopuszczalne wartości wskaźników zanieczyszczeń oraz warunki zrzutu. Za korzystanie z usług wodnych (w tym za odprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi oraz pobór wód) pobierane są opłaty. Działanie bez wymaganego pozwolenia lub z przekroczeniem jego warunków wiąże się z opłatą podwyższoną (art. 280 i nast. Prawa wodnego), która od 2018 r. jest podstawową formą administracyjnej odpowiedzialności w tym zakresie. Kontrolę oraz wymiar opłat prowadzą — w zależności od sytuacji — Wody Polskie oraz Inspekcja Ochrony Środowiska (Główny i wojewódzcy inspektorzy, WIOŚ).

Kto wymierza opłatę podwyższoną: Wody Polskie czy WIOŚ

Podział kompetencji w zakresie opłat podwyższonych zależy od rodzaju naruszenia. Jeżeli podmiot korzysta z usług wodnych bez wymaganego pozwolenia wodnoprawnego lub pozwolenia zintegrowanego, opłatę podwyższoną ustalają co do zasady Wody Polskie. Jeżeli natomiast podmiot ma pozwolenie, ale przekracza określone w nim warunki (np. dopuszczalne wskaźniki zanieczyszczeń w ściekach), naruszenie stwierdza i opłatę podwyższoną wymierza wojewódzki inspektor ochrony środowiska w drodze decyzji. Dokładne stawki i sposób ich naliczania wynikają z Prawa wodnego oraz rozporządzeń wykonawczych i zależą od rodzaju usługi wodnej oraz skali przekroczenia — warto je każdorazowo zweryfikować w aktualnym brzmieniu przepisów.

Odpowiedzialność karna za zanieczyszczenie wód (art. 182 k.k.)

Najpoważniejsze przypadki mogą stanowić przestępstwo przeciwko środowisku. Zgodnie z art. 182 Kodeksu karnego, kto zanieczyszcza wodę, powietrze lub powierzchnię ziemi substancją albo promieniowaniem jonizującym w takiej ilości lub w takiej postaci, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka albo spowodować istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi lub zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3. Nowelizacja, która weszła w życie 1 września 2022 r. (ustawa z 22 lipca 2022 r. o zmianie niektórych ustaw w celu przeciwdziałania przestępczości środowiskowej), zaostrzyła odpowiedzialność. Wprowadzono surowsze typy kwalifikowane — gdy czyn popełniono w związku z eksploatacją instalacji działającej w ramach zakładu, w zakresie korzystania ze środowiska wymagającego pozwolenia, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10 (a w odmianie nieumyślnej od 3 miesięcy do 5 lat). Sąd, skazując za umyślne przestępstwo przeciwko środowisku, orzeka ponadto nawiązkę na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w wysokości od 10 000 zł do 10 000 000 zł (art. 47 § 2 k.k.). Mniej poważne naruszenia, niesięgające „znacznych rozmiarów", mogą być oceniane na gruncie innych przepisów (m.in. wykroczeniowych lub administracyjnych), co należy badać indywidualnie.

Odpowiedzialność cywilna wobec poszkodowanych

Niezależnie od odpowiedzialności administracyjnej i karnej, osoba poszkodowana zanieczyszczeniem (np. właściciel sąsiedniego stawu, gospodarstwa rybackiego lub gruntu) może dochodzić naprawienia szkody na zasadach ogólnych Kodeksu cywilnego — przede wszystkim na podstawie art. 415 i nast. k.c. (odpowiedzialność za czyn niedozwolony). W grę mogą wchodzić także roszczenia z tytułu immisji oraz roszczenia o przywrócenie stanu poprzedniego i zaniechanie naruszeń (m.in. art. 222 § 2 k.c.). Te reżimy są od siebie niezależne i mogą się kumulować: ukaranie administracyjne lub karne sprawcy nie zwalnia go z obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej konkretnej osobie.

Dostęp do informacji o środowisku

Każdy ma prawo dostępu do informacji o stanie środowiska i jego ochronie. Reguluje to ustawa z 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko. Organy administracji są obowiązane udostępniać posiadane informacje o środowisku — w tym dane o pozwoleniach na odprowadzanie ścieków, wynikach monitoringu jakości wód czy o źródłach zanieczyszczeń — które co do zasady są jawne. Informacje udostępnia się na wniosek (a część z nich także w publicznie dostępnych wykazach), niekiedy za opłatą pokrywającą koszty wyszukania i sporządzenia kopii. Ten dostęp pozwala mieszkańcom i organizacjom społecznym reagować na nieprawidłowości i wspierać egzekwowanie przepisów, np. przez zawiadomienie WIOŚ, Wód Polskich lub organów ścigania.