Obrońca w sprawach o agresję zbrojną i ludobójstwo — rola, podstawy prawne, strategia

Sprawy o agresję zbrojną i ludobójstwo należą do najpoważniejszych, jakie zna prawo karne. Mowa tu o tzw. zbrodniach międzynarodowych — naruszeniach najbardziej podstawowych norm chroniących pokój, ludzkość i prawa człowieka. W polskim systemie prawnym czyny te są stypizowane w rozdziale XVI Kodeksu karnego, zatytułowanym "Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne" (art. 117-126c k.k.). Mogą być też sądzone przez Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) w Hadze na podstawie Rzymskiego Statutu, którego Polska jest stroną. W każdej z tych sytuacji oskarżony ma prawo do obrony, a rola obrońcy jest tu szczególnie odpowiedzialna: stawka to zwykle kara dożywotniego pozbawienia wolności. Ten artykuł wyjaśnia, na czym polega obrona w takich sprawach, jakie przepisy ją regulują i jak buduje się strategię — zarówno przed sądem polskim, jak i przed trybunałem międzynarodowym.

Jakie czyny obejmuje rozdział XVI Kodeksu karnego

Polski ustawodawca opisał zbrodnie międzynarodowe w art. 117-126c k.k. Najważniejsze z nich to: wszczęcie lub prowadzenie wojny napastniczej (agresji zbrojnej) — art. 117 § 1 k.k., zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 12 lat, karą 25 lat albo dożywocia; ludobójstwo — art. 118 k.k., czyli zabójstwo lub ciężki uszczerbek na zdrowiu popełniony w celu wyniszczenia w całości albo w części grupy narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej lub o określonym światopoglądzie (kara jak wyżej); zbrodnie przeciwko ludzkości — art. 118a k.k. (udział w masowym zamachu lub choćby jednym z powtarzających się zamachów na ludność); oraz przestępstwa wojenne — m.in. art. 122-126 k.k. (atakowanie osób niebędących kombatantami, stosowanie zakazanych środków walki, naruszanie konwencji genewskich, znęcanie się nad jeńcami). Charakterystyczne dla tych przestępstw jest to, że — z wyjątkiem niektórych typów — nie ulegają przedawnieniu (art. 105 § 1 k.k.). To oznacza, że postępowanie może się toczyć nawet po dziesiątkach lat od czynu.

Dwa porządki: sąd polski i Międzynarodowy Trybunał Karny

Sprawa o zbrodnię międzynarodową może toczyć się w dwóch porządkach. Pierwszy to polski wymiar sprawiedliwości — sąd okręgowy jako sąd pierwszej instancji, na podstawie Kodeksu karnego i Kodeksu postępowania karnego. Co istotne, art. 113 k.k. ustanawia tzw. zasadę represji wszechświatowej (jurysdykcję uniwersalną): polska ustawa karna stosuje się do cudzoziemca, który popełnił za granicą przestępstwo ścigane na mocy umowy międzynarodowej, niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu czynu. Dzięki temu polski sąd może sądzić ludobójstwo czy zbrodnię wojenną popełnione poza granicami kraju. Drugi porządek to MTK w Hadze, działający na podstawie Rzymskiego Statutu z 1998 r. (ratyfikowanego przez Polskę). MTK ma charakter komplementarny — wkracza dopiero wtedy, gdy państwo nie chce lub nie jest w stanie samo osądzić sprawcy. Obrońca musi rozpoznać, w którym porządku toczy się sprawa, bo różnią się one procedurą, językiem postępowania i katalogiem gwarancji.

Prawo do obrony i obrona obligatoryjna

Prawo do obrony jest w Polsce gwarantowane konstytucyjnie (art. 42 ust. 2 Konstytucji RP) oraz w art. 6 Kodeksu postępowania karnego — oskarżonemu przysługuje prawo do obrony, w tym do korzystania z pomocy obrońcy. W sprawach o zbrodnie międzynarodowe niemal zawsze zachodzi obrona obligatoryjna, czyli sytuacja, w której oskarżony musi mieć obrońcę. Zgodnie z art. 80 k.p.k. oskarżony musi mieć obrońcę w postępowaniu przed sądem okręgowym, jeżeli zarzucono mu zbrodnię — a wszystkie najpoważniejsze czyny z rozdziału XVI to zbrodnie (zagrożone karą co najmniej 3 lat pozbawienia wolności). Dodatkowo art. 79 k.p.k. nakazuje wyznaczenie obrońcy m.in. gdy oskarżony jest nieletni, głuchy, niemy, niewidomy lub gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności. Jeśli oskarżony nie ma obrońcy z wyboru, sąd wyznacza obrońcę z urzędu. Brak obrońcy w sytuacji obrony obligatoryjnej stanowi tzw. bezwzględną przyczynę odwoławczą (art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.) — wyrok wydany bez obrońcy podlega uchyleniu niezależnie od innych zarzutów. Przed MTK prawo do obrony wynika z art. 67 Rzymskiego Statutu.

Co konkretnie robi obrońca na etapie postępowania przygotowawczego

Postępowanie w sprawie zbrodni międzynarodowej zaczyna się zwykle od długiego śledztwa prowadzonego przez prokuraturę (w Polsce często przez pion śledczy IPN, gdy chodzi o zbrodnie z przeszłości). Już na tym etapie obrońca: bierze udział w przesłuchaniu podejrzanego i pilnuje, by odbyło się ono z pouczeniem o prawie do milczenia (art. 175 k.p.k. — oskarżony nie ma obowiązku składania wyjaśnień ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść); składa wnioski dowodowe (o powołanie biegłych, przesłuchanie świadków odciążających, dopuszczenie dokumentów); kwestionuje dowody zebrane z naruszeniem prawa, np. zeznania uzyskane wskutek groźby lub przymusu (zakaz z art. 171 § 7 k.p.k. — takie dowody nie mogą stanowić podstawy ustaleń); zaskarża postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania (art. 252 k.p.k.). W sprawach międzynarodowych dochodzi też analiza tłumaczeń, raportów organizacji praw człowieka i materiału z miejsc zdarzeń, który często liczy tysiące stron.

Strategie obrony w sprawach o zbrodnie międzynarodowe

Obrona w tych sprawach rzadko sprowadza się do prostego zaprzeczenia. Najczęstsze kierunki to: kwestionowanie sprawstwa i tożsamości — wykazanie, że oskarżony nie był osobą, która dokonała czynu, albo że nie znajdował się w danym miejscu (alibi); podważanie znamienia zamiaru — przy ludobójstwie kluczowy jest tzw. zamiar szczególny (dolus specialis): działanie w celu wyniszczenia grupy. Brak tego zamiaru może zmienić kwalifikację z ludobójstwa na "zwykłe" zabójstwo; kwestionowanie odpowiedzialności dowódczej — czy oskarżony rzeczywiście wydawał rozkazy lub mógł zapobiec czynom podwładnych; powołanie się na okoliczności wyłączające winę — przy czym art. 318 k.k. wyraźnie stanowi, że wykonanie rozkazu nie zwalnia żołnierza z odpowiedzialności, jeżeli wykonując rozkaz umyślnie popełnia przestępstwo; podważanie wiarygodności świadków i dowodów rzeczowych po wielu latach od zdarzenia. Obrońca musi przy tym poruszać się między prawem polskim a międzynarodowym prawem humanitarnym (konwencje haskie i genewskie), które definiują, co jest zakazanym sposobem prowadzenia działań zbrojnych.

Granice i obowiązki etyczne obrońcy

Obrońca działa wyłącznie na korzyść oskarżonego (art. 86 § 1 k.p.k.) i jest związany tajemnicą obrończą, która ma charakter bezwzględny — nie może być z niej zwolniony nawet przez sąd (art. 178 pkt 1 k.p.k.). Jednocześnie adwokata i radcę prawnego wiążą zasady etyki zawodowej: nie wolno mu świadomie przedstawiać sądowi fałszywych dowodów ani namawiać świadków do kłamstwa. Reprezentowanie osoby oskarżonej o najcięższe zbrodnie nie jest aprobatą czynu — jest realizacją konstytucyjnej gwarancji, że nikt nie zostanie skazany bez rzetelnego procesu. Adwokat może odmówić podjęcia obrony tylko z ważnych powodów (np. konflikt interesów), a po jej podjęciu może wypowiedzieć pełnomocnictwo, dbając jednak o to, by oskarżony nie został pozbawiony obrony — w sprawach z obroną obligatoryjną sąd musi natychmiast wyznaczyć kolejnego obrońcę.

Co powinien zrobić oskarżony lub jego rodzina

Jeśli ktoś z bliskich otrzymał zarzuty z rozdziału XVI Kodeksu karnego albo wezwanie z MTK, najważniejsze są pierwsze decyzje. Po pierwsze — natychmiast ustanowić obrońcę z wyboru wyspecjalizowanego w prawie karnym międzynarodowym; nie czekać na obrońcę z urzędu, choć ten i tak zostanie wyznaczony. Po drugie — skorzystać z prawa do milczenia do czasu rozmowy z obrońcą; wyjaśnienia złożone pochopnie potrafią przesądzić o losie sprawy. Po trzecie — zabezpieczyć wszelkie dokumenty, korespondencję, dane o miejscu pobytu w okresie objętym zarzutem (dowody alibi). Po czwarte — nie kontaktować się ze świadkami, bo grozi to zarzutem matactwa i przedłużeniem aresztu. Ze względu na powagę zarzutów i wieloletnie postępowania, profesjonalna obrona od pierwszego dnia jest tu nie luksusem, lecz koniecznością.