Międzynarodowe prawo humanitarne – jaka jest rola kancelarii?

Międzynarodowe prawo humanitarne (MPH) to zbiór norm regulujących sposób prowadzenia konfliktów zbrojnych oraz chroniących osoby, które nie biorą lub przestały brać udział w walce – ludność cywilną, rannych, chorych, rozbitków i jeńców. Jego trzon stanowią cztery konwencje genewskie z 1949 r. wraz z protokołami dodatkowymi. MPH opiera się na zasadach rozróżniania (między celami wojskowymi a cywilnymi), proporcjonalności i konieczności wojskowej. Poważne naruszenia tych norm stanowią zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości i ludobójstwo.

Zbrodnie międzynarodowe w prawie polskim

Polski Kodeks karny penalizuje najpoważniejsze zbrodnie międzynarodowe w Rozdziale XVI „Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne” (art. 117-126c). Obejmuje on m.in. wszczynanie lub prowadzenie wojny napastniczej (art. 117), ludobójstwo (art. 118), zbrodnie przeciwko ludzkości w postaci masowego zamachu na ludność (art. 118a) oraz zbrodnie wojenne polegające na zamachach na osoby chronione (art. 123) czy stosowaniu zakazanych metod i środków walki (art. 122-126). Za najcięższe z tych czynów grozi obecnie kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 12 albo kara dożywotniego pozbawienia wolności – dotyczy to m.in. prowadzenia wojny napastniczej (art. 117 §1), zabójczej formy ludobójstwa (art. 118 §1), najpoważniejszej formy zbrodni przeciwko ludzkości (art. 118a §1) oraz zabójstwa osób chronionych, takich jak jeńcy, ranni czy ludność cywilna (art. 123 §1). Łagodniejsze formy tych zbrodni (np. art. 118 §2, art. 118a §2 czy art. 122) zagrożone są karą pozbawienia wolności od lat 5 do 25. Ważna uwaga dla osób porównujących starsze opracowania: nowelizacja Kodeksu karnego z 7 lipca 2022 r., obowiązująca od 1 października 2023 r., zniosła samodzielną „karę 25 lat pozbawienia wolności” – liczba „25 lat” występuje już tylko jako górna granica widełek (np. „od 5 do 25 lat”), a nie jako odrębna kara. Zgodnie z art. 105 k.k. zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne nie ulegają przedawnieniu. Polska jest też stroną Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK), który ma jurysdykcję komplementarną – wkracza, gdy państwo nie chce lub nie może osądzić sprawcy.

Rola prawnika i prawa oskarżonego

Prawnik w sprawach z elementem MPH może działać po stronie obrony oskarżonego albo wspierać pokrzywdzonych i organizacje dochodzące odpowiedzialności. W postępowaniu karnym, także przed trybunałami międzynarodowymi, fundamentem jest prawo do rzetelnego procesu i prawo do obrony – każdej osobie przysługuje obrońca i domniemanie niewinności. W sprawach transgranicznych istotne stają się instytucje takie jak ekstradycja czy europejski nakaz aresztowania, które muszą respektować standardy praw człowieka, w tym zakaz wydania do państwa, w którym grozi tortura lub niesprawiedliwy proces. Uwaga: ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Tematyka zbrodni międzynarodowych jest złożona i silnie zależna od okoliczności konkretnej sprawy – w razie potrzeby skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.