Naruszenia prawa międzynarodowego w konfliktach zbrojnych — rola prawnika, podstawy odpowiedzialności i polskie regulacje

Naruszenia prawa międzynarodowego w czasie konfliktów zbrojnych to materia regulowana przede wszystkim przez międzynarodowe prawo humanitarne — cztery konwencje genewskie z 1949 r. wraz z protokołami dodatkowymi — oraz przez Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) z 1998 r. Są to akty prawa międzynarodowego, jednak Polska jest stroną tych umów, a kluczowe kategorie czynów (ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne) zostały odzwierciedlone w polskim Kodeksie karnym. Z tego powodu rola prawnika w takich sprawach łączy elementy prawa międzynarodowego i krajowego, a sam temat wykracza poza typową obronę karną przed sądem powszechnym. Poniższy tekst ma charakter ogólnoinformacyjny i nie stanowi porady prawnej ani analizy konkretnej sprawy.

Dwa różne znaczenia słowa „obrońca”

W tym kontekście słowo „obrońca” bywa używane w dwóch zupełnie odmiennych znaczeniach, których nie należy mylić. Pierwsze to obrońca w postępowaniu karnym — adwokat reprezentujący osobę oskarżoną przed trybunałem międzynarodowym (np. przed MTK w Hadze) albo przed sądem krajowym, który stosuje wobec danego czynu swoją jurysdykcję. Jego zadaniem jest zapewnienie rzetelnego procesu i realizacja prawa do obrony. Drugie znaczenie to „obrońca praw człowieka” (ang. human rights defender) — działacz, prawnik lub przedstawiciel organizacji pozarządowej, który dokumentuje naruszenia, gromadzi dowody i zabiega o pociągnięcie sprawców do odpowiedzialności. To dwie różne funkcje o odmiennych podstawach prawnych, odmiennych obowiązkach i odmiennej odpowiedzialności zawodowej. W dalszej części tekstu rozróżniamy je wyraźnie.

Międzynarodowe prawo humanitarne — co reguluje

Międzynarodowe prawo humanitarne (zwane też prawem konfliktów zbrojnych) określa, co wolno, a czego nie wolno robić stronom konfliktu. Chroni przede wszystkim osoby, które nie biorą lub przestały brać udział w walce — ludność cywilną, rannych, chorych, rozbitków, jeńców wojennych, personel medyczny i duchownych. Reguluje też dopuszczalne metody i środki prowadzenia działań zbrojnych (m.in. zakaz ataków bez rozróżnienia celów cywilnych i wojskowych oraz zakaz powodowania zbędnych cierpień). Trzon tych zasad tworzą cztery konwencje genewskie z 12 sierpnia 1949 r. oraz protokoły dodatkowe (z 1977 r. i 2005 r.). Naruszenie tych norm — np. atak na ludność cywilną czy znęcanie się nad jeńcami — może stanowić zbrodnię wojenną i prowadzić do odpowiedzialności karnej zarówno na poziomie międzynarodowym, jak i krajowym.

Odpowiedzialność karna w prawie polskim — rozdział XVI Kodeksu karnego

Polski Kodeks karny od początku obowiązywania (ustawa z 6 czerwca 1997 r.) zawiera odrębny rozdział XVI „Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne” (art. 117–126). Najważniejsze typy czynów to: • art. 117 — wojna napastnicza oraz publiczne nawoływanie do niej lub jej pochwalanie; • art. 118 — ludobójstwo, tj. działanie w celu wyniszczenia w całości lub w części określonej grupy (narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej lub o określonym światopoglądzie); • art. 118a — zbrodnie przeciwko ludzkości, popełniane w ramach masowego lub powtarzającego się zamachu przeciwko grupie ludności; • art. 123 — zamach na życie lub zdrowie jeńców wojennych albo ludności cywilnej obszarów okupowanych lub objętych działaniami zbrojnymi; • art. 124 i nast. — inne naruszenia prawa międzynarodowego w czasie konfliktu (m.in. zmuszanie do służby w siłach nieprzyjaciela, niehumanitarne traktowanie, ataki na obiekty chronione). Najcięższe z tych czynów (m.in. ludobójstwo z art. 118 § 1 i zamach z art. 123) są zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 12 lat albo karą dożywotniego pozbawienia wolności. Dokładne granice ustawowego zagrożenia należy każdorazowo sprawdzać w aktualnym brzmieniu konkretnego przepisu, ponieważ Kodeks karny był wielokrotnie nowelizowany.

Jurysdykcja polskiego sądu wobec czynów popełnionych za granicą

Zasadą jest, że odpowiedzialność za czyn popełniony za granicą wymaga tzw. podwójnej karalności — czyn musi być zabroniony także w miejscu popełnienia (art. 111 k.k.). Od tej zasady istnieje jednak istotny wyjątek. Artykuł 113 k.k. ustanawia tzw. zasadę represji uniwersalnej (wszechświatowej): niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu popełnienia czynu polską ustawę karną stosuje się do obywatela polskiego oraz do cudzoziemca, którego nie wydano, w razie popełnienia przestępstwa, do którego ścigania Polska jest zobowiązana na podstawie umowy międzynarodowej, lub przestępstwa określonego w Rzymskim Statucie MTK. Oznacza to, że polski sąd może — przy spełnieniu ustawowych przesłanek — sądzić niektóre zbrodnie wojenne lub zbrodnie przeciwko ludzkości popełnione poza granicami kraju. Każda taka sprawa wymaga jednak indywidualnej oceny prawnej.

Przedawnienie — czego nie obejmuje upływ czasu

Zgodnie z art. 105 § 1 k.k. przepisów o przedawnieniu karalności i wykonania kary (art. 101–103 k.k.) nie stosuje się do zbrodni przeciwko pokojowi, ludzkości i zbrodni wojennych. W praktyce oznacza to, że tych najcięższych czynów nie chroni upływ czasu — mogą być ścigane bez ograniczeń terminowych. Rozwiązanie to odpowiada zobowiązaniom międzynarodowym Polski (m.in. konwencji ONZ z 1968 r. o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości). Art. 105 § 2 k.k. wyłącza przedawnienie również wobec niektórych umyślnych przestępstw funkcjonariusza publicznego popełnionych w związku z pełnieniem obowiązków.

Międzynarodowy Trybunał Karny i zasada komplementarności

Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) z siedzibą w Hadze to stały sąd międzynarodowy utworzony na podstawie Rzymskiego Statutu (sporządzonego w Rzymie 17 lipca 1998 r.; w Polsce ogłoszonego w Dz.U. 2003 nr 78 poz. 708). MTK jest właściwy w sprawach najcięższych zbrodni wagi międzynarodowej: ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennych oraz zbrodni agresji. MTK działa na zasadzie komplementarności wobec sądownictwa krajowego — wkracza dopiero wtedy, gdy państwo nie chce lub nie jest w stanie rzetelnie przeprowadzić własnego postępowania. Dlatego pierwszeństwo w ściganiu mają sądy krajowe, a postępowanie przed MTK ma charakter uzupełniający. W postępowaniu przed Trybunałem oskarżonemu przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do obrońcy.

Rola prawnika w praktyce

W zależności od funkcji rola prawnika wygląda inaczej. Obrońca w procesie karnym (przed MTK lub przed sądem krajowym) dba o przestrzeganie gwarancji rzetelnego procesu: dostęp do akt, kwestionowanie dowodów, prawo do zachowania milczenia, równość broni. Zakres jego uprawnień wyznaczają regulamin danego trybunału lub krajowa procedura karna. Prawnik wspierający dokumentowanie naruszeń współpracuje z organizacjami międzynarodowymi (m.in. agendami ONZ) i pozarządowymi, które gromadzą zeznania świadków, dowody materialne oraz dane (np. obrazowanie satelitarne) na potrzeby przyszłych postępowań. Skuteczność tych mechanizmów bywa jednak ograniczona przez przeszkody polityczne oraz trudności w wykonaniu orzeczeń wobec sprawców pozostających poza zasięgiem wymiaru sprawiedliwości. Niezależnie od roli warto pamiętać, że jest to wąska, wyspecjalizowana dziedzina łącząca prawo międzynarodowe i karne. Osoba poszukująca pomocy powinna zwrócić się do prawnika mającego doświadczenie w prawie karnym międzynarodowym lub w prawach człowieka.