Naruszenie znaku towarowego w Polsce – obrona, roszczenia i odpowiedzialność karna

Znak towarowy – logo, nazwa marki, charakterystyczne oznaczenie produktu – jest jednym z najcenniejszych aktywów firmy. Gdy ktoś używa cudzego znaku bez zgody albo podrabia markę, dochodzi do naruszenia, które w polskim prawie może rodzić odpowiedzialność cywilną, a w niektórych przypadkach także karną. Sytuacja ma jednak dwie strony: obok przedsiębiorcy, którego marka jest naruszana, jest też osoba lub firma oskarżona o nielegalne użycie cudzego oznaczenia – często nieświadomie. Prawnik specjalizujący się w prawie własności przemysłowej pomaga obu stronom: jako pełnomocnik uprawnionego dochodzi roszczeń, a jako obrońca lub pełnomocnik pozwanego buduje obronę. W tym artykule wyjaśniamy, na czym polega naruszenie znaku towarowego w Polsce, jakie przepisy je regulują, jak wygląda obrona i jakie konsekwencje grożą naruszycielowi.

Czym jest naruszenie znaku towarowego w polskim prawie

Podstawą ochrony znaków towarowych w Polsce jest ustawa z 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (p.w.p.). Zgodnie z art. 296 p.w.p. naruszeniem prawa ochronnego na znak towarowy jest bezprawne używanie w obrocie gospodarczym oznaczenia: identycznego ze znakiem dla identycznych towarów; identycznego lub podobnego dla towarów identycznych lub podobnych, jeżeli zachodzi ryzyko wprowadzenia odbiorców w błąd (w tym ryzyko skojarzenia); a w przypadku znaku renomowanego – także oznaczenia podobnego dla jakichkolwiek towarów, gdy może to przynieść nienależną korzyść lub szkodzić renomie znaku. Kluczowe jest więc, by znak był chroniony (zarejestrowany w Urzędzie Patentowym RP jako znak krajowy albo w EUIPO jako znak unijny – EUTM) oraz by używanie cudzego oznaczenia groziło wprowadzeniem klientów w błąd. Nie chodzi o przypadkowe podobieństwo, lecz o realne ryzyko pomylenia marek przez przeciętnego konsumenta.

Roszczenia cywilne uprawnionego z art. 296 p.w.p.

Przedsiębiorca, którego znak jest naruszany, może na podstawie art. 296 ust. 1 p.w.p. żądać: zaniechania naruszania, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści, a w razie zawinionego naruszenia – naprawienia szkody na zasadach ogólnych albo poprzez zapłatę sumy pieniężnej odpowiadającej opłacie licencyjnej, która byłaby należna za zgodne z prawem korzystanie ze znaku. Sąd może też nakazać podanie wyroku do publicznej wiadomości oraz orzec o usunięciu lub zniszczeniu bezprawnie oznaczonych towarów. Sprawy te rozpoznają wyspecjalizowane sądy ds. własności intelektualnej, działające w Polsce od 1 lipca 2020 r. (m.in. przy Sądzie Okręgowym w Warszawie, Gdańsku, Poznaniu, Lublinie i Katowicach). Bardzo istotnym narzędziem jest wniosek o zabezpieczenie roszczenia oraz wniosek o zabezpieczenie środka dowodowego – pozwalają szybko wstrzymać sprzedaż podrabianych towarów jeszcze przed prawomocnym wyrokiem.

Kiedy naruszenie znaku jest przestępstwem – art. 305 p.w.p.

Nie każde naruszenie znaku to przestępstwo, ale podrabianie ma swój przepis karny. Zgodnie z art. 305 p.w.p. kto w celu wprowadzenia do obrotu oznacza towary podrobionym znakiem towarowym (w tym podrobionym znakiem unijnym) albo zarejestrowanym znakiem, którego nie ma prawa używać, lub dokonuje obrotu takimi towarami, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Jeżeli sprawca uczynił sobie z tego procederu stałe źródło dochodu albo dopuszcza się go w stosunku do towarów o znacznej wartości, grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5. Przestępstwo z art. 305 ścigane jest na wniosek pokrzywdzonego – organy ścigania nie podejmą sprawy z urzędu bez aktywności uprawnionego. Sąd może orzec przepadek towarów, materiałów i narzędzi służących do popełnienia czynu, nawet jeśli nie były własnością sprawcy.

Linie obrony osoby oskarżonej o nielegalne użycie marki

Nie każde oskarżenie o naruszenie znaku jest zasadne. Obrońca lub pełnomocnik pozwanego analizuje przede wszystkim, czy w ogóle istnieje skuteczne prawo ochronne i czy doszło do naruszenia. Typowe linie obrony to: brak ryzyka wprowadzenia w błąd (oznaczenia są na tyle różne, że przeciętny konsument ich nie pomyli); używanie oznaczenia poza obrotem gospodarczym lub w funkcji opisowej, a nie jako znaku (np. wskazanie przeznaczenia produktu, części zamiennej); wyczerpanie prawa (art. 155 p.w.p. – gdy towar został wcześniej legalnie wprowadzony do obrotu na terenie EOG przez uprawnionego lub za jego zgodą); wcześniejsze własne prawo do oznaczenia lub jego używanie w dobrej wierze przed rejestracją; wreszcie kwestionowanie samego prawa ochronnego poprzez wniosek o jego unieważnienie (np. z powodu braku zdolności odróżniającej, opisowości) lub stwierdzenie wygaśnięcia wskutek nieużywania znaku przez 5 lat. W sprawie karnej z art. 305 kluczowy jest brak zamiaru (towar nie był podrobiony, sprawca nie wiedział o podróbce, brak celu wprowadzenia do obrotu).

Znak towarowy a nieuczciwa konkurencja i inne podstawy ochrony

Marka może być chroniona nie tylko prawem ochronnym na znak towarowy. Gdy oznaczenie nie zostało zarejestrowane, uprawniony często sięga po ustawę z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Czynem nieuczciwej konkurencji jest m.in. takie oznaczenie towarów lub usług, które może wprowadzić klientów w błąd co do pochodzenia (art. 10), oraz pasożytnicze naśladownictwo gotowego produktu (art. 13). Roszczenia z tej ustawy (art. 18) obejmują zaniechanie, usunięcie skutków, naprawienie szkody i wydanie korzyści. W praktyce pełnomocnik często buduje strategię łączącą podstawy: prawo ochronne na znak, prawo autorskie do logotypu oraz przepisy o nieuczciwej konkurencji. Taki układ daje większą elastyczność i utrudnia naruszycielowi obronę poprzez zakwestionowanie jednej tylko podstawy.

Jak chronić markę i jak reagować na naruszenie – praktyczne kroki

Najlepszą obroną jest profilaktyka. Po pierwsze, zarejestruj znak towarowy w UPRP (ochrona krajowa) lub w EUIPO (ochrona w całej UE) – bez rejestracji ochrona jest słabsza i opiera się głównie na ustawie o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Po drugie, monitoruj rynek i rejestr znaków (alerty, watching) oraz dokumentuj naruszenia: zrzuty ekranu z datą, zakupy kontrolowane podróbek, faktury, archiwizacja stron internetowych. Po trzecie, w razie naruszenia rozważ wezwanie do zaniechania (pismo przedprocesowe) – często wystarcza, by sprawca usunął ofertę. Jeśli to nie skutkuje, pełnomocnik składa pozew cywilny wraz z wnioskiem o zabezpieczenie roszczenia, a w przypadku podróbek – także zawiadomienie o przestępstwie z art. 305 p.w.p. wraz z wnioskiem o ściganie. Pamiętaj o terminach: roszczenia o zaniechanie i naprawienie szkody ulegają przedawnieniu, a szybkie zabezpieczenie dowodów decyduje o sile sprawy.