Przestępstwa przeciwko środowisku i dzikiej przyrodzie - co grozi?

Ochrona środowiska i dzikiej przyrody jest w Polsce egzekwowana zarówno przepisami karnymi, jak i administracyjnymi. Najważniejsze podstawy odpowiedzialności karnej zawiera rozdział XXII Kodeksu karnego ('Przestępstwa przeciwko środowisku', art. 181-188), a uzupełniają je przepisy karne ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody oraz zobowiązania wynikające z konwencji CITES (regulującej międzynarodowy handel zagrożonymi gatunkami). Poniżej porządkujemy, jakie czyny są karane i jaka odpowiedzialność realnie grozi - bez zawyżania sankcji.

Przestępstwa przeciwko środowisku w Kodeksie karnym

Kodeks karny penalizuje m.in. niszczenie świata roślinnego lub zwierzęcego w znacznych rozmiarach (art. 181), zanieczyszczanie wody, powietrza lub powierzchni ziemi substancjami w takich ilościach, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu wielu osób albo spowodować zniszczenia w środowisku (art. 182), niewłaściwe postępowanie z odpadami (art. 183) oraz postępowanie z materiałami niebezpiecznymi (art. 184). Typową sankcją podstawową jest kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat; po nowelizacji z 2022 r. ustawodawca istotnie zaostrzył kary za przestępstwa odpadowe i zanieczyszczenia, w niektórych kwalifikowanych typach (np. sprowadzenie skutku w postaci śmierci lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu wielu osób) zagrożenie sięga znacznie wyżej. Należy jednak weryfikować konkretny przepis i jego aktualne brzmienie.

Ochrona gatunkowa i ustawa o ochronie przyrody

Ustawa o ochronie przyrody wprowadza ochronę gatunkową roślin, zwierząt i grzybów oraz formy ochrony obszarowej (parki narodowe, rezerwaty, obszary Natura 2000). Naruszenia zakazów dotyczących gatunków chronionych - jak zabijanie, niszczenie siedlisk czy nielegalny obrót okazami - są zagrożone karami przewidzianymi w przepisach karnych tej ustawy (w wielu przypadkach jako wykroczenia zagrożone aresztem lub grzywną, a w cięższych sytuacjach jako przestępstwa). Nielegalny handel okazami gatunków objętych CITES może podlegać odrębnej odpowiedzialności karnej. Organem nadzoru i kontroli jest m.in. Inspekcja Ochrony Środowiska oraz Główny Inspektorat Ochrony Środowiska.

Rola obrońcy i pełnomocnika w sprawach środowiskowych

Sprawy środowiskowe są dowodowo złożone - opierają się na opiniach biegłych, pomiarach, dokumentacji odpadowej i pozwoleniach. Adwokat lub radca prawny analizuje materiał dowodowy, ocenia, czy doszło do realnego narażenia chronionych dóbr, bada prawidłowość czynności organów oraz - tam gdzie to zasadne - negocjuje warunki dobrowolnego poddania się karze lub buduje linię obrony. Po stronie pokrzywdzonych (np. organizacji ekologicznych występujących w postępowaniu) pełnomocnik dba o reprezentację interesów i prawidłowe zgłaszanie naruszeń. Warto pamiętać, że obok odpowiedzialności karnej za szkody w środowisku może występować odpowiedzialność administracyjna (kary pieniężne, obowiązek przywrócenia stanu poprzedniego).