Co robi prawnik specjalizujący się w przestępstwach środowiskowych?

Sprawy o przestępstwa przeciwko środowisku przestały być w Polsce marginesem prawa karnego. Po wejściu w życie ustawy z 22 lipca 2022 r. o zmianie niektórych ustaw w celu przeciwdziałania przestępczości środowiskowej (tzw. ustawy antyśmieciowej) kary znacząco wzrosły, a w razie skazania za czyn umyślny sąd ma obowiązek orzec nawiązkę na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w wysokości od 10 000 do 10 000 000 zł. Po stronie oskarżonych pojawiają się więc nie tylko osoby fizyczne, lecz także osoby zarządzające firmami transportowymi, zakładami przetwarzania odpadów czy instalacjami przemysłowymi. W tym artykule wyjaśniamy, jakie zachowania są karalne jako przestępstwa przeciwko środowisku w obowiązującym stanie prawnym, jakie kary realnie grożą oraz na czym polega praca prawnika - adwokata lub radcy prawnego - który prowadzi taką sprawę po stronie obrony albo pokrzywdzonego. Uwaga: tekst ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie jest poradą prawną ani opinią dotyczącą konkretnej sprawy i nie zastępuje konsultacji z adwokatem lub radcą prawnym. Przepisy bywają zmieniane, dlatego przed podjęciem decyzji warto zweryfikować aktualne brzmienie ustaw i skonsultować się z prawnikiem.

Czym są przestępstwa przeciwko środowisku w polskim prawie

Trzon odpowiedzialności karnej za szkody w środowisku zawiera rozdział XXII Kodeksu karnego, zatytułowany "Przestępstwa przeciwko środowisku" (art. 181-188a). Przepisy te chronią przyrodę, czystość wody, powietrza i powierzchni ziemi, a pośrednio także życie i zdrowie ludzi. Najważniejsze typy czynów to: - niszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach (art. 181 KK); - zanieczyszczanie wody, powietrza lub powierzchni ziemi substancją albo promieniowaniem jonizującym w stopniu mogącym zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka albo spowodować istotne obniżenie jakości środowiska (art. 182 KK); - nielegalne postępowanie z odpadami: składowanie, usuwanie, przetwarzanie, transport, przywóz lub wywóz odpadów w warunkach mogących zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka albo spowodować poważne szkody w środowisku (art. 183 KK); - niewłaściwe postępowanie z materiałem jądrowym lub innym źródłem promieniowania jonizującego (art. 184 KK); - niszczenie lub uszkadzanie terenu albo obiektu objętego ochroną (art. 187 KK). Obok Kodeksu karnego funkcjonuje warstwa wykroczeń - w Kodeksie wykroczeń oraz w ustawach sektorowych, m.in. w ustawie z 14 grudnia 2012 r. o odpadach, ustawie z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska i ustawie z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Granica między wykroczeniem a przestępstwem przebiega zwykle tam, gdzie pojawia się znaczny rozmiar szkody albo realne zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi. Z tego powodu pierwszym zadaniem prawnika jest często ustalenie, czy zachowanie klienta w ogóle wypełnia znamiona przestępstwa, czy raczej wykroczenia lub deliktu administracyjnego.

Jakie kary grożą - stan prawny po reformie z 2022 r.

Reforma z 2022 r. podniosła sankcje za czyny przeciwko środowisku. Poniższe zakresy odpowiadają aktualnemu brzmieniu Kodeksu karnego: - Niszczenie przyrody w znacznych rozmiarach (art. 181 § 1 KK) - kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. - Zanieczyszczenie środowiska (art. 182 § 1 KK) - kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8; w typie kwalifikowanym, np. związanym z działalnością instalacji (art. 182 § 3 KK), od roku do lat 10. - Nielegalne gospodarowanie odpadami (art. 183 § 1 KK) - kara pozbawienia wolności od roku do lat 10; surowsze typy dotyczące odpadów niebezpiecznych (art. 183 § 5 i 5a KK) zagrożone są karą od lat 2 do 12. - Typy nieumyślne (np. art. 182 § 2 KK) są łagodniej zagrożone - grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności, zwykle do 2 lub do 3 lat, zależnie od przepisu. Osobno uregulowano następstwa czynu. Jeżeli skutkiem przestępstwa przeciwko środowisku jest zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach, istotne obniżenie jakości środowiska albo ciężki uszczerbek na zdrowiu człowieka, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12 (art. 185 § 1 i 2 KK). Jeżeli następstwem jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób - od lat 3 do 20 (art. 185 § 3 KK). Kluczową dolegliwością finansową jest nawiązka z art. 47 § 2 KK. W razie skazania za umyślne przestępstwo przeciwko środowisku sąd obligatoryjnie orzeka nawiązkę od 10 000 do 10 000 000 zł na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej; przy czynie nieumyślnym orzeczenie nawiązki jest fakultatywne. To właśnie nawiązka bywa najdotkliwszym elementem wyroku, dlatego jej wysokość jest często głównym przedmiotem sporu w sprawie. Konkretną karę w danej sprawie wymierza sąd w granicach ustawowego zagrożenia, biorąc pod uwagę m.in. stopień winy, rozmiar szkody i zachowanie sprawcy po czynie.

Rola prawnika po stronie obrony

Adwokat lub radca prawny występujący jako obrońca podejrzanego albo oskarżonego zaczyna od weryfikacji, czy zachowanie klienta rzeczywiście wypełnia znamiona czynu zabronionego. W sprawach środowiskowych dużo zależy od kwestii technicznych: jaka substancja i w jakim stężeniu trafiła do środowiska, czy doszło do realnego zagrożenia dla życia lub zdrowia, czy odpad był odpadem w rozumieniu ustawy oraz czy rozmiar szkody był "znaczny". To często przesądza nie tylko o winie, lecz także o kwalifikacji prawnej - a więc o tym, czy mamy do czynienia z przestępstwem, wykroczeniem, czy odpowiedzialnością wyłącznie administracyjną. Typowe kierunki obrony i działania prawnika to: - analiza znamion i strony podmiotowej czynu (umyślność a nieumyślność), bo od tego zależy zarówno zagrożenie karą, jak i obowiązkowy charakter nawiązki; - ocena materiału dowodowego, w tym opinii biegłych, pomiarów, decyzji i protokołów kontroli organów ochrony środowiska; - inicjowanie lub kwestionowanie dowodu z opinii biegłego z zakresu ochrony środowiska, chemii czy gospodarki odpadami; - wykazywanie okoliczności łagodzących oraz korzystanie z instytucji czynnego żalu z art. 188a KK - sprawca, który dobrowolnie naprawił szkodę w całości albo w znacznej części, może liczyć na nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpienie od jej wymierzenia; - negocjowanie wysokości nawiązki i naprawienia szkody. Na etapie postępowania przygotowawczego obrońca uczestniczy w czynnościach, składa wnioski dowodowe i zażalenia, a na etapie sądowym prowadzi obronę aż do wyroku, a w razie potrzeby - apelację. Prawnik dba też o prawa procesowe klienta, m.in. prawo do odmowy składania wyjaśnień.

Rola prawnika po stronie pokrzywdzonego i firm

Prawnik bywa potrzebny także po drugiej stronie. Pokrzywdzonym przestępstwem środowiskowym może być osoba, której zdrowie lub mienie ucierpiało wskutek zanieczyszczenia, a w wielu sprawach aktywną rolę odgrywają organizacje społeczne zajmujące się ochroną środowiska, które na zasadach z Kodeksu postępowania karnego mogą uczestniczyć w postępowaniu. Pełnomocnik pokrzywdzonego pomaga złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, zgłosić wniosek o naprawienie szkody i reprezentuje go w toku procesu. Drugim ważnym obszarem jest doradztwo dla przedsiębiorstw - tu często wkracza także radca prawny zajmujący się prawem ochrony środowiska (compliance). Jego zadaniem jest minimalizowanie ryzyka odpowiedzialności poprzez prawidłowe ułożenie procesów gospodarowania odpadami, posiadanie wymaganych decyzji i pozwoleń oraz przygotowanie firmy na kontrole Inspekcji Ochrony Środowiska. Warto pamiętać, że obok odpowiedzialności karnej osób fizycznych funkcjonuje odrębna odpowiedzialność podmiotów zbiorowych oraz rozbudowana odpowiedzialność administracyjna (kary pieniężne nakładane przez organy ochrony środowiska), dlatego jedno zdarzenie może wywołać kilka równoległych postępowań.